B
Ogół przepisów i zasad dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, za których przestrzeganie odpowiada pracodawca. art. 207 K.p.
Pracodawca zapewnia szkolenia BHP, badania profilaktyczne i bezpieczne warunki pracy. Pracownik ma prawo powstrzymać się od pracy zagrażającej życiu lub zdrowiu.
Zobacz też: wypadek przy pracy · PIP
C
Choroba wymieniona w wykazie chorób zawodowych, wywołana działaniem czynników szkodliwych w środowisku pracy. art. 235 K.p.
Jej rozpoznanie i stwierdzenie następuje w odrębnym trybie z udziałem lekarza orzecznika i inspektora sanitarnego. Daje prawo do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego.
Zobacz też: wypadek przy pracy · BHP
Szczególna ochrona pracownicy w ciąży i w okresie urlopu macierzyńskiego, w tym zakaz wypowiedzenia i rozwiązania umowy. art. 177 K.p.
Umowa na czas określony, która rozwiązałaby się po trzecim miesiącu ciąży, ulega przedłużeniu do dnia porodu. Ciężarnej nie wolno też zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w nocy.
Zobacz też: urlop macierzyński · ochrona przedemerytalna
Czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub innym wyznaczonym miejscu. art. 128 K.p.
Podstawowa norma to 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w tygodniu w przyjętym okresie rozliczeniowym. Przekroczenie norm rodzi prawo do dodatków za godziny nadliczbowe.
Zobacz też: nadgodziny · system czasu pracy · praca w nocy
D
Nierówne traktowanie pracowników z przyczyn takich jak płeć, wiek, niepełnosprawność, religia czy przekonania. art. 18(3a) K.p.
Obejmuje dyskryminację bezpośrednią i pośrednią, w tym w zakresie płacy i awansu. Pracownik może żądać odszkodowania nie niższego niż minimalne wynagrodzenie.
Zobacz też: mobbing · molestowanie
Pozostawanie przez pracownika w gotowości do wykonywania pracy poza normalnymi godzinami, w zakładzie lub innym miejscu. art. 151(5) K.p.
Za czas dyżuru, w którym nie wykonywano pracy, przysługuje czas wolny lub wynagrodzenie (poza dyżurem domowym). Czas faktycznej pracy w trakcie dyżuru liczy się jak czas pracy.
Zobacz też: czas pracy · nadgodziny
E
Świadczenie pieniężne wypłacane za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w razie rozwiązania stosunku pracy. art. 171 K.p.
Przysługuje tylko wtedy, gdy urlopu nie można już udzielić w naturze. Oblicza się go według współczynnika ekwiwalentu dla danego roku.
Zobacz też: urlop wypoczynkowy · świadectwo pracy
G
Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy oraz ponad przedłużony dobowy wymiar. art. 151 K.p.
Za nadgodziny przysługuje normalne wynagrodzenie oraz dodatek 50% lub 100%, albo czas wolny. Roczny limit godzin nadliczbowych ograniczają przepisy i regulaminy.
Zobacz też: czas pracy · wynagrodzenie
K
Sankcja, którą pracodawca może nałożyć za naruszenie obowiązków: upomnienie, nagana lub kara pieniężna. art. 108 K.p.
Można ją zastosować w ograniczonym terminie i po wysłuchaniu pracownika, który ma prawo wnieść sprzeciw. Kara pieniężna jest limitowana i nie może obniżać wynagrodzenia poniżej ustalonych granic.
Zobacz też: zwolnienie dyscyplinarne · odpowiedzialność materialna
M
Ustawowo gwarantowana najniższa płaca za pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, ustalana corocznie. ustawa o minimalnym wynagrodzeniu
Pracodawca nie może wypłacać niej; przy niepełnym etacie kwotę przelicza się proporcjonalnie. Dla umów zlecenia obowiązuje powiązana minimalna stawka godzinowa.
Zobacz też: wynagrodzenie · umowa zlecenie
Uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, wywołujące zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, poniżenie lub izolację. art. 94(3) K.p.
Pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi. Ofiara może dochodzić zadośćuczynienia za rozstrój zdrowia oraz odszkodowania, gdy z tego powodu rozwiązała umowę.
Zobacz też: dyskryminacja · molestowanie
Niepożądane zachowanie naruszające godność pracownika i tworzące wrogą atmosferę; molestowanie seksualne odnosi się do sfery seksualnej. art. 18(3a) K.p.
Jest postacią dyskryminacji i rodzi prawo do odszkodowania. Podporządkowanie się takiemu zachowaniu lub jego odrzucenie nie może być podstawą decyzji dotyczących zatrudnienia.
Zobacz też: dyskryminacja · mobbing
O
Zakaz wypowiedzenia umowy pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego. art. 39 K.p.
Ochrona obowiązuje, jeśli okres zatrudnienia umożliwia uzyskanie emerytury z osiągnięciem tego wieku. Nie chroni przed zwolnieniem dyscyplinarnym ani upadłością pracodawcy.
Zobacz też: wypowiedzenie umowy
Obowiązek naprawienia przez pracownika szkody wyrządzonej pracodawcy wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków. art. 114 K.p.
Przy winie nieumyślnej odszkodowanie ogranicza się do trzymiesięcznego wynagrodzenia; za mienie powierzone i szkodę umyślną odpowiada się w pełnej wysokości.
Zobacz też: kara porządkowa · zakaz konkurencji
Świadczenie pieniężne należne pracownikowi zwalnianemu z przyczyn go niedotyczących, którego wysokość zależy od stażu pracy. ustawa o zwolnieniach grupowych
Przysługuje przy zwolnieniach grupowych oraz indywidualnych z przyczyn leżących po stronie pracodawcy (u zatrudniających od 20 osób). Wynosi od jedno- do trzymiesięcznego wynagrodzenia.
Zobacz też: zwolnienia grupowe · odszkodowanie
Świadczenie zasądzane pracownikowi za niezgodne z prawem lub nieuzasadnione wypowiedzenie albo rozwiązanie umowy. art. 47(1) K.p.
Przysługuje zamiast lub obok przywrócenia do pracy, zwykle w wysokości wynagrodzenia za okres od 2 tygodni do 3 miesięcy. To alternatywa wybierana, gdy powrót do pracodawcy jest niemożliwy.
Zobacz też: przywrócenie do pracy · wypowiedzenie umowy
Czas, jaki musi upłynąć od złożenia wypowiedzenia do rozwiązania umowy o pracę; jego długość zależy od stażu u danego pracodawcy. art. 36 K.p.
Wynosi od 2 tygodni do 3 miesięcy w zależności od okresu zatrudnienia. W tym czasie pracownikowi przysługują m.in. dni wolne na poszukiwanie pracy.
Zobacz też: wypowiedzenie umowy · świadectwo pracy
P
Organ nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów BHP oraz legalności zatrudnienia. ustawa o PIP
Inspektor pracy może przeprowadzić kontrolę u pracodawcy, wydać nakazy i nałożyć mandat. Pracownik może złożyć do PIP skargę, także anonimową.
Zobacz też: BHP · kara porządkowa
Pomniejszenie wynagrodzenia o określone należności; dopuszczalne tylko w przypadkach i granicach wskazanych w Kodeksie pracy. art. 87 K.p.
Bez zgody pracownika można potrącać m.in. zajęcia komornicze i zaliczki, z zachowaniem kwoty wolnej od potrąceń. Inne potrącenia wymagają pisemnej zgody pracownika.
Zobacz też: wynagrodzenie
Zatrudnienie pracownika przez agencję pracy tymczasowej w celu wykonywania pracy na rzecz i pod kierownictwem pracodawcy użytkownika. ustawa o pracy tymczasowej
Łączny okres pracy na rzecz jednego pracodawcy użytkownika jest ograniczony. Pracownikowi tymczasowemu przysługują warunki nie gorsze niż pracownikom stałym na podobnych stanowiskach.
Zobacz też: umowa o pracę
Praca wykonywana w porze nocnej, obejmującej 8 godzin między 21:00 a 7:00, ustalonej u danego pracodawcy. art. 151(7) K.p.
Za każdą godzinę pracy w nocy przysługuje dodatek w wysokości 20% stawki godzinowej z minimalnego wynagrodzenia. Pracownik pracujący w nocy podlega też ograniczeniom czasu pracy.
Zobacz też: czas pracy · nadgodziny
Wykonywanie pracy całkowicie lub częściowo poza zakładem, w miejscu uzgodnionym z pracodawcą, z wykorzystaniem środków komunikacji. art. 67(18) K.p.
Zasady ustala się w porozumieniu, regulaminie lub poleceniu, a pracodawca pokrywa koszty energii i internetu. Kodeks przewiduje też pracę zdalną okazjonalną do 24 dni w roku.
Zobacz też: czas pracy · BHP
Sytuacja, w której nowy pracodawca z mocy prawa staje się stroną dotychczasowych stosunków pracy przejmowanego zakładu lub jego części. art. 23(1) K.p.
Pracownicy zachowują zatrudnienie i dotychczasowe warunki, a nowy pracodawca odpowiada za zobowiązania. Pracownik może rozwiązać umowę w skróconym trybie w określonym terminie po przejściu.
Zobacz też: umowa o pracę · świadectwo pracy
Orzeczenie sądu pracy przywracające pracownika do pracy na poprzednich warunkach po wadliwym wypowiedzeniu lub zwolnieniu. art. 45 K.p.
Sąd może zamiast tego zasądzić odszkodowanie, jeśli przywrócenie jest niecelowe. Pracownik, który podejmie pracę po wyroku, ma prawo do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy.
Zobacz też: odszkodowanie za wypowiedzenie · wypowiedzenie umowy
R
Wewnątrzzakładowy akt ustalający organizację i porządek pracy oraz związane z nimi prawa i obowiązki stron. art. 104 K.p.
Wprowadza się go u pracodawców zatrudniających odpowiednią liczbę osób, często wspólnie ze związkami. Wiąże pracowników po zapoznaniu ich z jego treścią.
Zobacz też: regulamin wynagradzania · kara porządkowa
Akt zakładowy określający warunki wynagradzania i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą. art. 77(2) K.p.
Ustala m.in. składniki płacy, dodatki i premie. Nie może być mniej korzystny niż przepisy prawa pracy, a jego postanowienia stają się treścią stosunków pracy.
Zobacz też: wynagrodzenie · regulamin pracy
Natychmiastowe zakończenie umowy o pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia, dopuszczalne tylko w sytuacjach wskazanych w Kodeksie pracy. art. 52 K.p.
Pracodawca może je zastosować m.in. przy ciężkim naruszeniu obowiązków (zwolnienie dyscyplinarne), a pracownik — gdy pracodawca rażąco narusza swoje obowiązki. Wymaga zachowania terminu i formy pisemnej.
Zobacz też: zwolnienie dyscyplinarne · wypowiedzenie umowy
Zgodne oświadczenie pracownika i pracodawcy o zakończeniu stosunku pracy w ustalonym terminie. art. 30 K.p.
To najszybszy i najbardziej elastyczny sposób rozstania — strony same ustalają datę i warunki. Nie wymaga okresu wypowiedzenia ani uzasadnienia.
Zobacz też: wypowiedzenie umowy · świadectwo pracy
S
Łączny okres zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze, takie jak wymiar urlopu i długość okresu wypowiedzenia. art. 36 K.p.
Do stażu wlicza się m.in. poprzednie okresy zatrudnienia oraz, w określonym zakresie, naukę. Od stażu zależą też niektóre dodatki i nagrody jubileuszowe.
Zobacz też: urlop wypoczynkowy · okres wypowiedzenia
Dokument wydawany pracownikowi po zakończeniu zatrudnienia, potwierdzający okres i rodzaj pracy oraz informacje istotne dla uprawnień pracowniczych. art. 97 K.p.
Pracodawca ma obowiązek wydać je niezwłocznie w dniu rozwiązania umowy. Pracownik może żądać jego sprostowania w ciągu 14 dni.
Zobacz też: wypowiedzenie umowy · urlop wypoczynkowy
Sposób organizacji czasu pracy określający rozkład i normy, np. system podstawowy, równoważny, zadaniowy lub ruchomy. art. 135 K.p.
Wybór systemu zależy od charakteru pracy i jest ustalany w układzie lub regulaminie. System równoważny pozwala wydłużyć dobę pracy do 12 godzin w zamian za dni wolne.
Zobacz też: czas pracy · nadgodziny
U
Umowa o pracę bez oznaczonego terminu zakończenia, zapewniająca najszerszą ochronę trwałości zatrudnienia. art. 30 K.p.
Jej wypowiedzenie przez pracodawcę wymaga podania uzasadnionej przyczyny i konsultacji ze związkiem zawodowym. To docelowa forma zatrudnienia po umowach terminowych.
Zobacz też: wypowiedzenie umowy · przywrócenie do pracy
Terminowa umowa o pracę zawierana na z góry oznaczony okres; łączny czas zatrudnienia na takich umowach u jednego pracodawcy jest limitowany. art. 25(1) K.p.
Obowiązuje zasada 3 umów i 33 miesięcy — po przekroczeniu limitu umowa przekształca się w umowę na czas nieokreślony. Od kilku lat okresy wypowiedzenia są zrównane z umową bezterminową.
Zobacz też: umowa na czas nieokreślony · okres wypowiedzenia
Umowa o pracę zawierana na czas nieprzekraczający co do zasady 3 miesięcy w celu sprawdzenia kwalifikacji pracownika i możliwości jego zatrudnienia. art. 25 K.p.
Długość okresu próbnego zależy od planowanego czasu trwania kolejnej umowy. Po jej zakończeniu strony zwykle zawierają umowę na czas określony lub nieokreślony.
Zobacz też: umowa o pracę · umowa na czas określony
Umowa cywilnoprawna, w której przyjmujący zamówienie zobowiązuje się wykonać oznaczone dzieło (rezultat), a zamawiający zapłacić wynagrodzenie. art. 627 K.c.
Liczy się efekt, a nie staranne działanie; co do zasady nie podlega składkom ZUS. ZUS często kwestionuje umowy o dzieło, gdy faktycznie chodzi o powtarzalne czynności.
Zobacz też: umowa zlecenie · samozatrudnienie
Czynność prawna, przez którą pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, a pracodawca do zatrudniania go za wynagrodzeniem. art. 22 K.p.
Cechy stosunku pracy to podporządkowanie, osobiste świadczenie pracy, odpłatność i wyznaczone miejsce oraz czas. Zatrudnienie w takich warunkach jest umową o pracę niezależnie od nazwy nadanej przez strony.
Zobacz też: umowa na okres próbny · umowa zlecenie · świadectwo pracy
Umowa cywilnoprawna, w której przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności; nie jest stosunkiem pracy. art. 734 K.c.
Zleceniobiorca nie ma prawa do urlopu ani ochrony jak pracownik, ale podlega oskładkowaniu i minimalnej stawce godzinowej. Zawarcie zlecenia w warunkach podporządkowania może zostać uznane za ukrytą umowę o pracę.
Zobacz też: umowa o dzieło · umowa o pracę · samozatrudnienie
Przerwa w świadczeniu pracy udzielana na pisemny wniosek pracownika, w czasie której nie przysługuje wynagrodzenie. art. 174 K.p.
Okresu urlopu bezpłatnego co do zasady nie wlicza się do stażu pracy. Pracodawca nie ma obowiązku go udzielić, poza przypadkami wskazanymi w przepisach.
Zobacz też: urlop wypoczynkowy · urlop wychowawczy
Płatny urlop przysługujący pracownicy z tytułu urodzenia dziecka, trwający co do zasady 20 tygodni przy jednym dziecku. art. 180 K.p.
Część urlopu można wykorzystać przed porodem, a część przenieść na ojca dziecka. W jego trakcie przysługuje zasiłek macierzyński i szczególna ochrona przed zwolnieniem.
Zobacz też: urlop rodzicielski · ciąża a praca · urlop ojcowski
Część urlopu wypoczynkowego (do 4 dni w roku), której pracownik może żądać w terminie przez siebie wskazanym. art. 167(2) K.p.
Zgłasza się go najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu. Mieści się w ogólnej puli urlopu wypoczynkowego, a w wyjątkowych sytuacjach pracodawca może odmówić jego udzielenia.
Zobacz też: urlop wypoczynkowy
Płatny urlop w wymiarze 2 tygodni przysługujący ojcu w celu sprawowania opieki nad dzieckiem. art. 182(3) K.p.
Można go wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy. Jest niezależny od uprawnień matki i nieprzenoszalny.
Zobacz też: urlop rodzicielski · urlop macierzyński
Zwolnienie od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia udzielane w związku ze ślubem, narodzinami dziecka lub śmiercią bliskiej osoby. rozp. o urlopach
Wymiar wynosi 1 lub 2 dni w zależności od zdarzenia. Udziela się go na wniosek pracownika w terminie związanym z daną okolicznością.
Zobacz też: urlop wypoczynkowy
Urlop na opiekę nad dzieckiem przysługujący po urlopie macierzyńskim, dzielony między rodziców. art. 182(1a) K.p.
Obejmuje nieprzenoszalną część dla każdego z rodziców. W jego trakcie wypłacany jest zasiłek macierzyński, a pracownik korzysta z ochrony zatrudnienia.
Zobacz też: urlop macierzyński · urlop wychowawczy · urlop ojcowski
Bezpłatny urlop na sprawowanie osobistej opieki nad małym dzieckiem, w wymiarze do 36 miesięcy. art. 186 K.p.
Przysługuje pracownikowi z odpowiednim stażem, do ukończenia przez dziecko 6 lat. Korzystającego z urlopu chroni zakaz wypowiedzenia umowy.
Zobacz też: urlop rodzicielski · urlop bezpłatny
Coroczny, nieprzerwany i płatny urlop przysługujący pracownikowi w wymiarze 20 lub 26 dni w zależności od stażu pracy. art. 152 K.p.
Prawa do urlopu nie można się zrzec. Niewykorzystany urlop należy udzielić najpóźniej do 30 września następnego roku.
Zobacz też: ekwiwalent za urlop · urlop na żądanie · urlop bezpłatny
W
Wynagrodzenie wypłacane przez pracodawcę za czas niezdolności do pracy z powodu choroby, zwykle w wysokości 80%. art. 92 K.p.
Przysługuje za łącznie 33 dni w roku (14 dni dla osób po 50. roku życia), a potem wypłacany jest zasiłek chorobowy z ZUS. Podstawę stanowi przeciętne wynagrodzenie z poprzednich miesięcy.
Zobacz też: zwolnienie lekarskie · zasiłek chorobowy
Świadczenie pieniężne należne pracownikowi za wykonaną pracę, odpowiadające jej rodzajowi, ilości i jakości. art. 78 K.p.
Wypłaca się je co najmniej raz w miesiącu, w stałym i ustalonym z góry terminie. Pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia.
Zobacz też: minimalne wynagrodzenie · potrącenia z wynagrodzenia · nadgodziny
Nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, związane z pracą. ustawa wypadkowa
Pracodawca ustala okoliczności w protokole powypadkowym, a poszkodowanemu przysługują świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego. Z tego tytułu możliwe są też roszczenia uzupełniające wobec pracodawcy.
Zobacz też: choroba zawodowa · BHP
Jednostronne oświadczenie woli prowadzące do rozwiązania umowy o pracę po upływie okresu wypowiedzenia. art. 32 K.p.
Wypowiedzenie umowy na czas nieokreślony przez pracodawcę musi być uzasadnione i prawidłowo doręczone na piśmie z pouczeniem o odwołaniu. Pracownik ma 21 dni na odwołanie do sądu pracy.
Zobacz też: okres wypowiedzenia · rozwiązanie bez wypowiedzenia · przywrócenie do pracy
Wypowiedzenie dotychczasowych warunków pracy lub płacy połączone z propozycją nowych; jego odrzucenie prowadzi do rozwiązania umowy. art. 42 K.p.
Pracownik do połowy okresu wypowiedzenia może odmówić przyjęcia nowych warunków. Stosuje się je np. przy obniżeniu wynagrodzenia czy zmianie stanowiska.
Zobacz też: wypowiedzenie umowy · wynagrodzenie
Z
Fundusz tworzony przez pracodawcę na finansowanie działalności socjalnej na rzecz pracowników i ich rodzin. ustawa o ZFŚS
Środki przyznaje się według kryterium socjalnego (sytuacji życiowej i dochodowej). Z funduszu finansuje się m.in. dofinansowanie wypoczynku czy zapomogi.
Zobacz też: wynagrodzenie
Umowne zobowiązanie pracownika do powstrzymania się od działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy. art. 101(1) K.p.
Może obowiązywać w czasie zatrudnienia oraz po jego ustaniu — wówczas za odszkodowaniem dla pracownika. Zakres i czas trwania zakazu określa odrębna umowa na piśmie.
Zobacz też: umowa o pracę · odpowiedzialność materialna
Świadczenie z ubezpieczenia chorobowego wypłacane za okres niezdolności do pracy po wyczerpaniu wynagrodzenia chorobowego. ustawa zasiłkowa
Wynosi co do zasady 80% podstawy wymiaru (100% m.in. w ciąży) i przysługuje przez okres zasiłkowy do 182 dni. Wypłaca go pracodawca lub ZUS.
Zobacz też: zwolnienie lekarskie · wynagrodzenie chorobowe
Rozwiązanie stosunków pracy z większą liczbą pracowników w określonym czasie z przyczyn niedotyczących pracowników. ustawa o zwolnieniach grupowych
Dotyczą pracodawców zatrudniających co najmniej 20 osób i wiążą się z obowiązkiem konsultacji oraz wypłatą odpraw. Procedura wymaga zawiadomienia urzędu pracy i porozumienia ze związkami.
Zobacz też: odprawa · wypowiedzenie umowy
Rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, najczęściej za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych. art. 52 K.p.
Pracodawca ma miesiąc od uzyskania wiadomości o przyczynie na jego zastosowanie. Bezzasadne zwolnienie dyscyplinarne pracownik może zaskarżyć do sądu, żądając przywrócenia lub odszkodowania.
Zobacz też: rozwiązanie bez wypowiedzenia · kara porządkowa
Zaświadczenie lekarskie (e-ZLA) potwierdzające czasową niezdolność do pracy z powodu choroby. art. 92 K.p.
Na jego podstawie przysługuje wynagrodzenie chorobowe, a następnie zasiłek chorobowy. W okresie zwolnienia pracownik jest chroniony przed wypowiedzeniem.
Zobacz też: wynagrodzenie chorobowe · zasiłek chorobowy
Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, za którą przysługuje dodatek lub czas wolny.
Dodatek wynosi 50% lub 100% wynagrodzenia w zależności od pory i dnia. Pracę nadliczbową limitują przepisy i regulaminy, a polecenie powinno wynikać ze szczególnych potrzeb pracodawcy.
Brak pojęć pasujących do wyszukiwania.
Definicje mają charakter informacyjny. W razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem — zapytaj prawnika.