Wymiana odzieży i obuwia roboczego

Kto ustala, jak często wymienia się odzież i obuwie robocze?

Przepisy Kodeksu pracy nie przewidują jednej tabeli, która dla każdego zawodu określałaby dokładnie, po ilu miesiącach należy wymienić odzież ochronną, odzież roboczą albo obuwie robocze. Obowiązek ustalenia zasad spoczywa na pracodawcy.

Pracodawca powinien określić w przepisach wewnątrzzakładowych, w szczególności w regulaminie pracy, tabeli norm przydziału, zarządzeniu albo innym dokumencie podanym pracownikom do wiadomości:

• jakie środki ochrony indywidualnej są wymagane na danym stanowisku,
• jaką odzież i obuwie robocze pracownik ma otrzymać,
• przewidywane okresy użytkowania poszczególnych elementów wyposażenia,
• zasady konserwacji, prania, naprawy i wymiany.

Takie ustalenia powinny wynikać z charakteru pracy, oceny ryzyka zawodowego, warunków środowiska pracy oraz intensywności zużywania odzieży i obuwia. Inne okresy będą uzasadnione przy pracy biurowej, a inne przy pracy elektromontera, magazyniera, spawacza czy pracownika budowlanego.

Jeżeli u pracodawcy nie ma regulaminu pracy, zasady przydziału i wymiany powinny być uregulowane w inny jasny sposób, tak aby pracownik wiedział, co mu przysługuje i kiedy może żądać wymiany.

Czy pracodawca może wymieniać odzież i obuwie co dwa lata?

Samo wpisanie w firmowych zasadach okresu dwóch lat nie przesądza jeszcze, że taka praktyka jest prawidłowa. Okres użytkowania ma charakter przewidywany i musi odpowiadać rzeczywistym warunkom pracy.

Jeżeli u elektromontera odzież zużywa się po około roku, a obuwie po około sześciu miesiącach, pracodawca powinien ocenić, czy dwuletni okres wymiany nie powoduje naruszenia wymagań BHP. Szczególnie istotne jest to wtedy, gdy zużycie wpływa na bezpieczeństwo, na przykład obuwie traci właściwości antypoślizgowe, izolacyjne albo ochronne, a odzież jest przetarta, rozdarta lub nie zabezpiecza przed zabrudzeniem, urazem albo czynnikami występującymi na stanowisku.

Pracownik nie powinien wykonywać pracy w odzieży lub obuwiu, które nie spełniają swojej funkcji. Pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikowi bezpieczne i higieniczne warunki pracy, a więc także odpowiednie wyposażenie ochronne i robocze.

Odzież robocza a środki ochrony indywidualnej

W praktyce często mówi się ogólnie o odzieży ochronnej, ale prawnie warto rozróżnić dwie kategorie. Odzież i obuwie robocze służą przede wszystkim ochronie własnej odzieży pracownika oraz zachowaniu wymagań technologicznych, sanitarnych lub BHP. Środki ochrony indywidualnej mają natomiast chronić przed konkretnymi zagrożeniami, na przykład porażeniem, urazem mechanicznym, działaniem substancji chemicznych, hałasem albo upadkiem z wysokości.

W przypadku środków ochrony indywidualnej szczególne znaczenie mają także instrukcje producenta, certyfikaty, oznaczenia oraz ewentualne terminy przydatności. Jeżeli producent wskazuje ograniczony czas użytkowania albo warunki wycofania sprzętu z użycia, pracodawca powinien te wymagania respektować.

Nie można więc przyjąć zasady, że każdy element wyposażenia może być używany dłużej tylko dlatego, że nie upłynął firmowy termin wymiany. Decydujące jest to, czy nadal zapewnia ochronę i nadaje się do bezpiecznego używania.

Konsultacje z pracownikami i przedstawicielem BHP

Ustalanie zasad przydziału odzieży roboczej, obuwia roboczego i środków ochrony indywidualnej powinno być powiązane z konsultacjami w zakresie BHP. W zakładzie pracy kwestie te mogą być konsultowane z pracownikami albo ich przedstawicielami, a w większych strukturach również w ramach komisji BHP, jeżeli taka działa u pracodawcy.

Pracownik może zgłosić, że przyjęty okres użytkowania jest zbyt długi w stosunku do realnego zużycia. Najlepiej zrobić to konkretnie: wskazać datę wydania odzieży, rodzaj uszkodzenia, wpływ zużycia na bezpieczeństwo oraz poprosić o wymianę albo ocenę stanu wyposażenia przez osobę odpowiedzialną za BHP.

Jeżeli problem dotyczy całej grupy pracowników na tym samym stanowisku, warto zgłosić go zbiorczo. Powtarzające się wcześniejsze zużywanie obuwia lub odzieży może oznaczać, że tabela norm przydziału jest niedostosowana do rzeczywistych warunków pracy.

Pranie, konserwacja i naprawa odzieży

Co do zasady to pracodawca powinien zapewnić pranie, konserwację, naprawę, odpylanie i odkażanie odzieży oraz obuwia roboczego, jeżeli jest to potrzebne. Nie powinno się przerzucać tych obowiązków na pracownika bez podstawy.

Jeżeli pracodawca nie może zapewnić prania odzieży roboczej, może powierzyć tę czynność pracownikowi, ale powinien wypłacać ekwiwalent pieniężny odpowiadający poniesionym kosztom. Inaczej należy oceniać sytuacje, w których odzież jest skażona albo zabrudzona substancjami niebezpiecznymi. Wtedy samodzielne pranie w domu może być niedopuszczalne z uwagi na bezpieczeństwo pracownika i jego domowników. Uzupełniająco warto zobaczyć temat: Ekwiwalent za odzież roboczą dla stażysty.

Własna odzież lub własne obuwie pracownika mogą być dopuszczone tylko w określonych przypadkach i za zgodą pracownika, jeżeli spełniają wymagania BHP. Nie dotyczy to sytuacji, w których charakter pracy lub zagrożenia wymagają zapewnienia przez pracodawcę właściwego wyposażenia ochronnego.

Co zrobić, gdy odzież albo obuwie są zużyte przed terminem?

Jeżeli odzież lub obuwie zużyły się przed terminem przewidzianym w firmowych zasadach, pracownik powinien zgłosić to pracodawcy, przełożonemu albo osobie odpowiedzialnej za BHP. Zgłoszenie najlepiej złożyć w formie, którą da się później wykazać, na przykład mailowo albo pisemnie.

W zgłoszeniu warto podać:

• jaki element wyposażenia jest zużyty,
• kiedy został wydany,
• na czym polega uszkodzenie lub utrata właściwości,
• dlaczego dalsze używanie może być niebezpieczne albo niezgodne z przeznaczeniem,
• wniosek o wymianę lub ocenę przez służbę BHP.

Jeżeli pracodawca mimo zgłoszenia nie reaguje, pracownik może zwrócić się do społecznego inspektora pracy, przedstawiciela pracowników do spraw BHP albo Państwowej Inspekcji Pracy. W takim sporze warto odwołać się do szerszych obowiązków pracodawcy w zakresie BHP, które obejmują zapewnienie pracownikowi bezpiecznych warunków i właściwego wyposażenia. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia zastosowanie mogą mieć także szczególne uprawnienia pracownika dotyczące powstrzymania się od wykonywania pracy niebezpiecznej, ale każdorazowo wymaga to ostrożnej oceny konkretnego stanu faktycznego.

Odpowiedź na pytanie elektromontera

Jeżeli na stanowisku elektromontera odzież robocza realnie zużywa się po roku, a obuwie po sześciu miesiącach, pracodawca nie powinien automatycznie wymagać używania ich przez dwa lata. Dwuletni okres wymiany może być zbyt długi, jeżeli w końcowym okresie użytkowania odzież lub buty nie zapewniają wymaganej ochrony.

Najlepszym rozwiązaniem jest pisemne zgłoszenie problemu i wniosek o zmianę tabeli norm przydziału albo o wcześniejszą wymianę konkretnego wyposażenia. Warto powołać się na faktyczne zużycie, rodzaj wykonywanych prac oraz zagrożenia występujące na stanowisku.

Pracodawca może pozostawić dłuższy termin tylko wtedy, gdy wyposażenie przez cały ten okres zachowuje właściwości użytkowe i ochronne. Jeżeli tak nie jest, powinien zapewnić nowe odzież lub obuwie wcześniej.

FAQ

Czy Kodeks pracy wskazuje konkretny termin wymiany odzieży roboczej?

Nie. Kodeks pracy nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia odpowiednich środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, ale nie określa jednej częstotliwości wymiany dla wszystkich stanowisk. Terminy powinien ustalić pracodawca, uwzględniając realne warunki pracy.

Czy można używać odzieży po upływie firmowego terminu?

Jeżeli odzież lub obuwie nadal spełniają swoją funkcję i nie naruszają wymagań producenta ani zasad BHP, w praktyce mogą być dalej używane po ocenie ich stanu. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy sprzęt ma określony termin przydatności albo utracił właściwości ochronne.

Czy pracownik musi kupić sobie buty robocze samodzielnie?

Co do zasady nie. Jeżeli obuwie robocze albo ochronne jest wymagane na stanowisku, powinien zapewnić je pracodawca. Korzystanie z własnego obuwia jest możliwe tylko w ograniczonych przypadkach, za zgodą pracownika i pod warunkiem spełnienia wymagań BHP.

Czy pracodawca może odmówić wymiany, bo nie minął termin z tabeli?

Nie powinien odmawiać automatycznie. Tabela norm przydziału nie zwalnia pracodawcy z obowiązku zapewnienia bezpiecznych warunków pracy. Jeżeli odzież lub obuwie są zniszczone i nie spełniają swojej funkcji, powinny zostać wymienione albo naprawione przed terminem.

Gdzie zgłosić problem z brakiem odzieży ochronnej?

Najpierw warto zgłosić sprawę przełożonemu, pracodawcy lub osobie odpowiedzialnej za BHP. Jeżeli to nie pomaga, można zwrócić się do przedstawiciela pracowników, społecznego inspektora pracy albo Państwowej Inspekcji Pracy.

Podsumowanie

O częstotliwości wymiany odzieży i obuwia roboczego nie decyduje wyłącznie sztywny termin wpisany w regulaminie. Najważniejsze jest to, czy wyposażenie nadal spełnia funkcję ochronną i użytkową na konkretnym stanowisku pracy. Przy pracy elektromontera okres dwóch lat może być zbyt długi, jeżeli faktyczne zużycie następuje znacznie szybciej.

Pracownik powinien zgłaszać zużycie odzieży i obuwia, a pracodawca powinien reagować, gdy dalsze używanie mogłoby naruszać zasady BHP. W razie powtarzających się problemów warto domagać się zmiany firmowej tabeli norm przydziału.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141, w szczególności przepisy działu dziesiątego dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy oraz art. 237⁶-237¹⁰.