Zwolnienie z pracy kilka miesięcy przed emeryturą

Czy pracodawca może zwolnić pracownika kilka miesięcy przed emeryturą?

Zasadą jest, że nie. Zgodnie z art. 39 Kodeksu pracy pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

W praktyce oznacza to, że osoba znajdująca się kilka miesięcy przed emeryturą zwykle korzysta już z ochrony przedemerytalnej. Przy powszechnym wieku emerytalnym ochrona co do zasady obejmuje kobiety od 56. roku życia i mężczyzn od 61. roku życia, o ile spełniony jest warunek stażu emerytalnego. W szczególnych systemach emerytalnych albo przy wcześniejszych uprawnieniach trzeba każdorazowo sprawdzić właściwe przepisy.

Ochrona przedemerytalna dotyczy wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę. Nie oznacza jednak, że stosunek pracy jest całkowicie nienaruszalny. Nie blokuje m.in. dobrowolnego porozumienia stron, rozwiązania umowy bez wypowiedzenia w razie ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, upływu czasu, na jaki zawarto umowę terminową, ani szczególnych sytuacji takich jak upadłość lub likwidacja pracodawcy.

Pół etatu zamiast pełnego etatu - czy trzeba się zgodzić?

Nie trzeba podpisywać porozumienia zmieniającego, jeżeli pracownik nie akceptuje obniżenia etatu albo wynagrodzenia. Porozumienie stron jest dobrowolne. Jeżeli pracodawca przedstawia dokument do podpisu i sugeruje, że alternatywą jest zwolnienie, pracownik powinien zachować ostrożność i nie podpisywać niczego pod presją. Powiązany problem omawiamy osobno: Redukcja etatu, porozumienie stron czy dyscyplinarka - co wybrać.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy pracodawca wręcza formalne wypowiedzenie zmieniające na podstawie art. 42 Kodeksu pracy. Jest to jednostronne oświadczenie pracodawcy, w którym wypowiada on dotychczasowe warunki pracy lub płacy i proponuje nowe warunki, np. pół etatu. Takie pismo powinno być sporządzone na piśmie, zawierać nowe warunki oraz pouczenie o skutkach odmowy.

Jeżeli pracownik odmówi przyjęcia nowych warunków przed upływem połowy okresu wypowiedzenia, umowa rozwiąże się z upływem okresu wypowiedzenia. Jeżeli nie złoży odmowy w tym terminie, uważa się, że przyjął nowe warunki. Gdy w piśmie zabrakło pouczenia, odmowę można złożyć do końca okresu wypowiedzenia.

Kiedy wypowiedzenie zmieniające jest dopuszczalne mimo ochrony?

Przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę stosuje się odpowiednio do wypowiedzenia warunków pracy i płacy. Skoro więc pracownik w wieku przedemerytalnym korzysta ze szczególnej ochrony, pracodawca nie może dowolnie pogarszać mu warunków zatrudnienia.

Art. 43 Kodeksu pracy przewiduje jednak dwa wyjątki. Pracodawca może wypowiedzieć warunki pracy lub płacy pracownikowi objętemu ochroną przedemerytalną, jeżeli wypowiedzenie stało się konieczne ze względu na:

• wprowadzenie nowych zasad wynagradzania dotyczących ogółu pracowników zatrudnionych u pracodawcy albo tej grupy, do której pracownik należy,
• stwierdzoną orzeczeniem lekarskim utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy albo niezawinioną przez pracownika utratę uprawnień koniecznych do jej wykonywania.

Sama informacja, że "nie ma już całego etatu", nie zawsze wystarczy. Pracodawca powinien wykazać rzeczywistą i zgodną z prawem przyczynę zmiany. Jeżeli pismo jest pozorne, niekonkretne albo ma na celu obejście ochrony przedemerytalnej, pracownik może je kwestionować przed sądem pracy.

Likwidacja stanowiska, oddziału albo redukcja etatu

Likwidacja stanowiska nie daje automatycznie prawa do wypowiedzenia definitywnego pracownikowi objętemu ochroną przedemerytalną. Jeżeli pracodawca chce rozwiązać umowę z powodu zmian organizacyjnych, trzeba zbadać, czy działa ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, czyli tzw. ustawa o zwolnieniach grupowych. Dotyczy ona pracodawców zatrudniających co najmniej 20 pracowników.

W ramach zwolnień grupowych pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, pracodawca może zasadniczo wypowiedzieć tylko dotychczasowe warunki pracy i płacy. Jeżeli takie wypowiedzenie powoduje obniżenie wynagrodzenia, pracownikowi przysługuje dodatek wyrównawczy do końca okresu szczególnej ochrony.

Przy zwolnieniach indywidualnych z przyczyn niedotyczących pracownika u pracodawcy zatrudniającego co najmniej 20 osób przepisy także przewidują możliwość wypowiedzenia warunków pracy i płacy, gdy z przyczyn organizacyjnych nie jest możliwe dalsze zatrudnianie na dotychczasowym stanowisku. Wtedy dodatek wyrównawczy przysługuje przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy.

Co zrobić po otrzymaniu pisma od pracodawcy?

Najpierw trzeba ustalić, jaki dokument wręczył pracodawca. Inne skutki wywołuje propozycja porozumienia, inne wypowiedzenie zmieniające, a jeszcze inne wypowiedzenie definitywne. Warto sprawdzić datę doręczenia, okres wypowiedzenia, podaną przyczynę, pouczenie oraz to, czy pracodawca wskazał konkretne nowe warunki pracy lub płacy.

Jeżeli pracownik chce zakwestionować wypowiedzenie, termin na odwołanie do sądu pracy wynosi 21 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego umowę. Termin ten dotyczy także spraw, w których wypowiedzenie zmieniające prowadzi do sporu o legalność działania pracodawcy.

W pozwie można domagać się w szczególności uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach albo odszkodowania. Wybór roszczenia zależy od rodzaju pisma, etapu sprawy i tego, czy stosunek pracy jeszcze trwa.

Czego nie podpisywać pochopnie?

Największe ryzyko wiąże się z podpisaniem porozumienia obniżającego etat albo wynagrodzenie. Po podpisaniu pracodawca może twierdzić, że zmiana była dobrowolna, a nie wymuszona. Trudniej wtedy powoływać się na ochronę przedemerytalną, bo ochrona z art. 39 Kodeksu pracy dotyczy wypowiedzenia przez pracodawcę, a nie zgodnego porozumienia stron.

Jeżeli pracownik nie zgadza się na pół etatu, może odmówić podpisania porozumienia. Warto poprosić o projekt dokumentu do spokojnej analizy, zachować korespondencję i notować okoliczności rozmów, zwłaszcza jeżeli pracodawca wywiera presję lub grozi zwolnieniem.

FAQ

Czy kilka miesięcy przed emeryturą pracodawca może mnie zwolnić?

Co do zasady nie, jeżeli spełniasz warunki ochrony z art. 39 Kodeksu pracy. Pracodawca nie może wtedy wypowiedzieć umowy o pracę tylko dlatego, że chce zmniejszyć zatrudnienie albo obniżyć koszty. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie zachodzi jeden z wyjątków, np. upadłość lub likwidacja pracodawcy.

Czy muszę zgodzić się na pół etatu?

Nie. Przejście na pół etatu w drodze porozumienia wymaga Twojej zgody. Jeżeli nie akceptujesz zmiany, nie podpisuj porozumienia bez analizy skutków. Inne zasady obowiązują przy formalnym wypowiedzeniu zmieniającym.

Czy odmowa przyjęcia nowych warunków kończy umowę?

Przy wypowiedzeniu zmieniającym odmowa przyjęcia nowych warunków powoduje rozwiązanie umowy z upływem okresu wypowiedzenia. Jeżeli jednak wypowiedzenie było niezgodne z prawem, pracownik może dochodzić roszczeń przed sądem pracy.

Ile mam czasu na odwołanie do sądu pracy?

Termin wynosi 21 dni od doręczenia pisma wypowiadającego umowę lub warunki pracy i płacy. Termin liczy się od otrzymania dokumentu, a nie od dnia, w którym pracownik ostatecznie zdecyduje, czy przyjmuje nowe warunki.

Czy likwidacja stanowiska znosi ochronę przedemerytalną?

Nie zawsze. Likwidacja stanowiska może uzasadniać działania pracodawcy, ale nie oznacza automatycznie, że wolno wypowiedzieć umowę pracownikowi chronionemu. U pracodawców zatrudniających co najmniej 20 osób trzeba analizować także ustawę o zwolnieniach grupowych i zasady dotyczące wypowiedzenia zmieniającego.

Czy przy obniżeniu wynagrodzenia należy się dodatek wyrównawczy?

Może się należeć, jeżeli wypowiedzenie zmieniające zostało dokonane w ramach przepisów o zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracownika. Przy zwolnieniach grupowych dodatek przysługuje do końca okresu ochronnego, a przy zwolnieniach indywidualnych na zasadach z art. 10 ustawy - przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy.

Czy ochrona przedemerytalna działa przy umowie na czas określony?

Ochrona z art. 39 Kodeksu pracy zakazuje wypowiedzenia umowy przez pracodawcę, ale nie przedłuża automatycznie umowy zawartej na czas określony do dnia emerytury. Jeżeli taka umowa kończy się z upływem terminu, stosunek pracy ustaje z datą wskazaną w umowie. Warto sprawdzić także omówienie: Ochrona przedemerytalna a umowa na czas określony.

Podsumowanie

Pracownik kilka miesięcy przed emeryturą co do zasady korzysta z silnej ochrony przed wypowiedzeniem. Pracodawca nie może wymusić podpisania porozumienia obniżającego etat ani dowolnie pogorszyć warunków zatrudnienia. Zmiana pełnego etatu na pół etatu wymaga zgody pracownika albo prawidłowego wypowiedzenia zmieniającego, które wobec osoby chronionej jest dopuszczalne tylko w określonych sytuacjach.

Jeżeli pracodawca wręczył pismo, trzeba szybko sprawdzić jego rodzaj, przyczynę, pouczenia i terminy. W sprawach o wypowiedzenie termin na odwołanie do sądu pracy wynosi 21 dni, dlatego zwlekanie może pozbawić pracownika realnej ochrony.

Źródła

• Kodeks pracy, w szczególności art. 39, art. 40, art. 41¹, art. 42, art. 43, art. 45, art. 47 i art. 264 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, w szczególności art. 5, art. 8 i art. 10 - tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 2009 r., I PK 180/08 - dotyczący zakresu ochrony przedemerytalnej przy szczególnych uprawnieniach emerytalnych.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.