Dyżury lekarza a klauzula opt-out - odpoczynek i wynagrodzenie

Dyżur medyczny lekarza a zwykły dyżur pracowniczy

W przypadku lekarza zatrudnionego w szpitalu na podstawie umowy o pracę podstawowe znaczenie mają przepisy ustawy o działalności leczniczej, a nie wyłącznie ogólne przepisy Kodeksu pracy o czasie pracy. Dyżur medyczny polega na wykonywaniu czynności zawodowych poza normalnymi godzinami pracy przez pracownika wykonującego zawód medyczny, zatrudnionego w podmiocie leczniczym udzielającym stacjonarnych i całodobowych świadczeń zdrowotnych.

Przy podobnych problemach pomocny może być też artykuł praca na dwóch oddziałach szpitalnych.

Najważniejsza różnica polega na tym, że czas pełnienia dyżuru medycznego wlicza się do czasu pracy. Jednocześnie ustawa pozwala planować pracę w ramach dyżuru także ponad przeciętnie 37 godzin i 55 minut tygodniowo. Nie stosuje się tu niektórych ogólnych przepisów Kodeksu pracy, w tym reguły udzielania dnia wolnego za pracę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy.

Normy czasu pracy lekarza w podmiocie leczniczym

Co do zasady czas pracy pracowników zatrudnionych w podmiocie leczniczym nie może przekraczać 7 godzin 35 minut na dobę oraz przeciętnie 37 godzin 55 minut na tydzień w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Okres rozliczeniowy przy tych normach nie może przekraczać 3 miesięcy. Dla pełniejszego obrazu warto porównać także temat: Zadaniowy czas pracy kierowcy a urlop.

Jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją, można stosować rozkłady czasu pracy pozwalające przedłużyć wymiar pracy do 12 godzin na dobę. W takim systemie nadal trzeba zachować przeciętne tygodniowe normy czasu pracy, a okres rozliczeniowy co do zasady nie może przekraczać 1 miesiąca, z możliwością przedłużenia w szczególnie uzasadnionych przypadkach maksymalnie do 4 miesięcy.

Dyżury medyczne są szczególnym elementem organizacji czasu pracy lekarzy. Dlatego przy ocenie grafiku trzeba patrzeć nie tylko na samą liczbę dyżurów, lecz także na okres rozliczeniowy, podpisanie lub brak podpisania klauzuli opt-out, zapewnienie odpoczynku oraz prawidłowe wynagrodzenie.

Na czym polega klauzula opt-out?

Klauzula opt-out to pisemna zgoda lekarza na pracę w wymiarze przekraczającym przeciętnie 48 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym. Zgodnie z aktualnym stanem prawnym na 5 czerwca 2026 r. okres rozliczeniowy dla takiej pracy nie może być dłuższy niż 4 miesiące.

Podpisanie klauzuli opt-out nie oznacza, że pracodawca może dowolnie układać grafik. Nadal obowiązują przepisy o odpoczynku dobowym i tygodniowym, a pracodawca musi prowadzić i przechowywać ewidencję czasu pracy pracowników pracujących ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo. Organy właściwe do kontroli przestrzegania prawa pracy mogą, ze względów bezpieczeństwa lub zdrowia pracowników albo jakości udzielania świadczeń, zakazać lub ograniczyć wydłużanie tygodniowego wymiaru czasu pracy.

Pracodawca nie może dyskryminować lekarza za odmowę podpisania klauzuli opt-out. Lekarz może też cofnąć zgodę na pracę ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo, informując o tym pracodawcę na piśmie z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. Szerzej ten problem omawia także materiał dotyczący tego, jak wygląda czas pracy lekarza po wypowiedzeniu klauzuli opt-out.

Ważne jest również to, że art. 96 ustawy o działalności leczniczej, czyli przepis dotyczący klauzuli opt-out, ma zostać uchylony z dniem 1 stycznia 2028 r. Do tego czasu należy jednak stosować aktualnie obowiązujące zasady, o ile nie wejdą w życie kolejne zmiany.

Czy po 24-godzinnym dyżurze w sobotę należy się wolny poniedziałek?

Nie można przyjąć automatycznej zasady, że za każdy 24-godzinny dyżur w sobotę lekarzowi należy się wolny poniedziałek. Ustawa o działalności leczniczej przewiduje wynagrodzenie za dyżur medyczny według zasad właściwych dla pracy nadliczbowej, ale nie wprowadza ogólnego prawa do dnia wolnego w zamian za sam fakt pełnienia dyżuru medycznego w sobotę.

Inaczej trzeba ocenić sytuację, gdy zaplanowanie pracy w poniedziałek powodowałoby naruszenie prawa do odpoczynku. Po zakończeniu dyżuru medycznego lekarz powinien otrzymać co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego bezpośrednio po dyżurze. Ponadto co do zasady przysługuje mu 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego obejmującego co najmniej 11 godzin odpoczynku dobowego.

Jeżeli 24-godzinny dyżur sobotni kończy się w niedzielę rano, a praca miałaby rozpocząć się w poniedziałek rano, w wielu przypadkach 11-godzinny odpoczynek dobowy będzie zachowany. Nie przesądza to jednak automatycznie o zachowaniu odpoczynku tygodniowego, bo trzeba sprawdzić cały tydzień pracy, początek i koniec dyżuru, przyjęty okres rozliczeniowy oraz to, czy pracodawca powołuje się na szczególną regułę odpoczynku skróconego do 24 godzin.

Odpoczynek dobowy i tygodniowy lekarza

Pracownikowi przysługuje w każdej dobie co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. W przypadku lekarza pełniącego dyżur medyczny odpoczynek ten powinien być udzielony bezpośrednio po zakończeniu dyżuru. Oznacza to, że po zakończonym dyżurze pracodawca nie powinien od razu kierować lekarza do kolejnej pracy, jeśli nie zapewnił wymaganego odpoczynku.

Odpoczynek tygodniowy wynosi co do zasady co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Ustawa o działalności leczniczej przewiduje jednak szczególną regulację dla pracowników objętych dyżurami medycznymi. W przypadkach uzasadnionych organizacją pracy pracownikowi, o którym mowa w art. 95 ust. 1 i 1a ustawy, przysługuje w każdym tygodniu co najmniej 24 godziny nieprzerwanego odpoczynku, udzielanego w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 14 dni.

Nie oznacza to, że szpital może stale planować dyżury tak, aby lekarz regularnie tracił realną możliwość regeneracji. Przesunięcie lub skrócenie odpoczynku tygodniowego powinno wynikać z uzasadnionej organizacji pracy, np. konieczności zapewnienia obsady medycznej, a nie z rutynowego przeciążania pracownika.

Wynagrodzenie za dyżur medyczny

Za pracę w ramach dyżuru medycznego stosuje się odpowiednio zasady wynagradzania jak za pracę w godzinach nadliczbowych. Co do zasady oznacza to normalne wynagrodzenie oraz dodatek 50% albo 100%, zależnie od tego, kiedy przypada praca. Dodatek 100% przysługuje m.in. za pracę nadliczbową w nocy oraz w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym rozkładem.

Uzupełnieniem tego wątku jest omówienie: Ciepły posiłek za pracę w chłodni.

Więcej praktycznych informacji znajdziesz w artykule: wynagrodzenie za dyżur medyczny.

Dyżur medyczny a dzień wolny za sobotę

W zwykłych stosunkach pracy wykonywanie pracy w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy może powodować obowiązek udzielenia innego dnia wolnego. Przy dyżurze medycznym sprawa wygląda inaczej, ponieważ ustawa o działalności leczniczej wyłącza stosowanie wybranych przepisów Kodeksu pracy, w tym art. 151³.

Dlatego lekarz pełniący dyżur medyczny w sobotę nie nabywa automatycznie prawa do dodatkowego dnia wolnego tylko dlatego, że dyżur przypadł w dzień wolny od normalnej pracy. Może jednak domagać się takiego ułożenia grafiku, aby zachowany był odpoczynek dobowy i tygodniowy. Jeżeli bez wolnego poniedziałku normy odpoczynku byłyby naruszone, żądanie korekty grafiku może być uzasadnione, ale jego podstawą będzie prawo do odpoczynku, a nie sam fakt pracy w sobotę.

Co zrobić, gdy grafik narusza odpoczynek?

W pierwszej kolejności warto poprosić pracodawcę lub osobę układającą grafik o wskazanie, w jaki sposób w danym okresie rozliczeniowym zapewniono odpoczynek dobowy i tygodniowy. Przydatne jest zestawienie godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy oraz dyżurów, a także wskazanie, kiedy pracodawca uznaje odpoczynek za udzielony.

Jeżeli z grafiku wynika, że po dyżurze lekarz nie ma 11 godzin odpoczynku albo że skrócenie odpoczynku tygodniowego nie mieści się w granicach art. 97 ust. 4 ustawy o działalności leczniczej, należy złożyć pisemny wniosek o zmianę harmonogramu. W razie dalszego naruszania przepisów można rozważyć zgłoszenie sprawy do Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzenie roszczeń związanych z wynagrodzeniem i naruszeniem przepisów o czasie pracy.

Jeżeli lekarz nie chce dalej pracować ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo, może cofnąć zgodę opt-out na piśmie, z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. Pracodawca nie może traktować tego jako podstawy do działań dyskryminujących.

FAQ

Czy podpisanie klauzuli opt-out pozbawia lekarza prawa do odpoczynku?

Nie. Klauzula opt-out pozwala na pracę ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo, ale nie uchyla prawa do 11 godzin odpoczynku dobowego po dyżurze ani prawa do odpoczynku tygodniowego. Pracodawca musi nadal tak organizować grafik, aby przepisy o odpoczynku były zachowane.

Czy lekarz po dyżurze 24-godzinnym musi mieć wolny kolejny dzień?

Musi mieć co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku bezpośrednio po zakończeniu dyżuru. Nie zawsze oznacza to cały dzień wolny, ale w praktyce często wymaga takiego ułożenia grafiku, aby lekarz nie wracał do pracy zbyt szybko.

Czy za dyżur w sobotę należy się inny dzień wolny?

Nie automatycznie. Przy dyżurze medycznym ustawa o działalności leczniczej przewiduje szczególne zasady i wyłącza stosowanie niektórych ogólnych przepisów Kodeksu pracy. Lekarz może jednak domagać się zmiany grafiku, jeżeli bez dnia wolnego doszłoby do naruszenia odpoczynku dobowego lub tygodniowego.

Czy 35-godzinny odpoczynek tygodniowy zawsze musi przypadać w każdym tygodniu?

Co do zasady tak, pracownikowi przysługuje co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego. Dla pracowników pełniących dyżury medyczne ustawa przewiduje jednak wyjątek: w przypadkach uzasadnionych organizacją pracy odpoczynek może wynosić co najmniej 24 godziny i być udzielony w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 14 dni.

Czy lekarz może cofnąć zgodę opt-out?

Tak. Lekarz może cofnąć zgodę na pracę ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo, składając pracodawcy pisemną informację z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. Pracodawca nie może dyskryminować pracownika z tego powodu.

Czy pracodawca musi prowadzić ewidencję czasu pracy lekarza z opt-out?

Tak. Pracodawca ma obowiązek prowadzić i przechowywać ewidencję czasu pracy pracowników, którzy wyrazili zgodę na pracę ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo. Ewidencja może być kontrolowana przez właściwe organy nadzoru nad przestrzeganiem prawa pracy.

Czy te zasady dotyczą lekarzy na kontraktach cywilnoprawnych?

Opisane zasady dotyczą przede wszystkim lekarzy zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Przy kontraktach cywilnoprawnych sytuacja zależy od treści umowy, rodzaju wykonywanych świadczeń oraz przepisów szczególnych, dlatego wymaga odrębnej analizy.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji lekarz nie może automatycznie żądać wolnego poniedziałku wyłącznie dlatego, że pełnił 24-godzinny dyżur w sobotę. Dyżur medyczny wlicza się do czasu pracy i powinien być wynagrodzony według zasad jak za pracę nadliczbową, ale przepisy nie przewidują ogólnego prawa do dnia wolnego za każdy taki dyżur.

Inaczej będzie wtedy, gdy zaplanowanie pracy po dyżurze narusza prawo do odpoczynku dobowego lub tygodniowego. Wtedy podstawą żądania zmiany grafiku jest nie sam dyżur sobotni, ale naruszenie przepisów o odpoczynku. Przy częstych dyżurach, zwłaszcza po podpisaniu klauzuli opt-out, warto zawsze analizować cały okres rozliczeniowy, ewidencję czasu pracy i wynagrodzenie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 156, w szczególności art. 93-98 - tekst aktu w Dzienniku Ustaw.

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277, w szczególności art. 151¹, art. 132 i art. 133 - tekst aktu w Dzienniku Ustaw.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.