• Stan prawny na: 2026-06-06
Dyrektor szkoły może zmienić przydział godzin ponadwymiarowych nauczyciela, jeżeli wynika to z organizacji pracy szkoły i nie obniża obowiązkowego wymiaru zatrudnienia. Samo odebranie takich godzin co do zasady nie jest wypowiedzeniem warunków pracy.
W artykule wyjaśniamy, kiedy można żądać pisemnej informacji, czy przysługuje formalne odwołanie oraz kiedy decyzję dyrektora można kwestionować jako naruszającą przepisy lub prawa nauczyciela.
W przypadku nauczycieli należy posługiwać się pojęciem godzin ponadwymiarowych, a nie typowych godzin nadliczbowych z Kodeksu pracy. Godziny ponadwymiarowe są uregulowane w Karcie Nauczyciela i oznaczają godziny zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowane ponad tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć, czyli ponad pensum.
Zgodnie z art. 35 Karty Nauczyciela w szczególnych przypadkach wynikających z potrzeb szkoły nauczyciel może być zobowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych. Co do zasady liczba takich godzin nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć, a przydzielenie większej liczby może nastąpić wyłącznie za zgodą nauczyciela i nie może przekroczyć 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć.
To oznacza, że godziny ponadwymiarowe są związane przede wszystkim z bieżącą organizacją pracy szkoły. Nie tworzą automatycznie trwałego prawa nauczyciela do dodatkowego wynagrodzenia przez cały rok szkolny, jeżeli później zmieni się organizacja zajęć, liczba oddziałów, tygodniowy plan lekcji albo sposób obsady zajęć. Uzupełniająco przydatne może być także wyjaśnienie zagadnienia: Nadgodziny nauczyciela w świetlicy.
Co do zasady dyrektor szkoły może zmniejszyć albo odebrać nauczycielowi godziny ponadwymiarowe w trakcie roku szkolnego, jeżeli zmiana dotyczy tylko dodatkowych godzin ponad pensum i nauczyciel zachowuje swój obowiązkowy wymiar zatrudnienia. Taka decyzja nie jest wypowiedzeniem warunków pracy, ponieważ nie zmienia samego etatu, stanowiska ani podstawowych warunków zatrudnienia.
Najczęściej przyczyną zmiany są kwestie organizacyjne: modyfikacja planu lekcji, zmiana liczby grup, nieobecność lub powrót innego nauczyciela, konieczność innego rozdzielenia zajęć, ograniczenie liczby godzin z danego przedmiotu albo potrzeba zapewnienia prawidłowej realizacji programu nauczania. Przyczyny mogą być także związane z oceną prawidłowości prowadzenia zajęć, jednak wtedy dyrektor powinien zachować szczególną staranność, aby nie zastępować formalnych procedur nieformalną sankcją.
Jeżeli zmiana wymaga modyfikacji zatwierdzonego arkusza organizacji szkoły, powinna zostać przeprowadzona w trybie przewidzianym w Prawie oświatowym i przepisach wykonawczych dotyczących szczegółowej organizacji publicznych szkół. Zmiana planu lekcji albo przydziału zajęć nie może być dowolna, ale nie wymaga zgody nauczyciela, o ile nie narusza jego obowiązkowego wymiaru zatrudnienia.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Nauczyciel może zwrócić się do dyrektora o pisemne wskazanie przyczyn odebrania godzin ponadwymiarowych. Jest to szczególnie zasadne, gdy zmiana następuje nagle, po skargach uczniów lub rodziców, albo gdy nauczyciel nie zna konkretnych zarzutów. Pisemna informacja pomaga ustalić, czy decyzja ma charakter organizacyjny, czy faktycznie wiąże się z oceną pracy nauczyciela.
Nie w każdej sytuacji dyrektor ma jednak obowiązek sporządzenia rozbudowanego uzasadnienia podobnego do uzasadnienia decyzji administracyjnej. Zmiana przydziału godzin ponadwymiarowych jest zwykle czynnością z zakresu organizacji pracy szkoły, a nie decyzją administracyjną. Dyrektor powinien natomiast poinformować nauczyciela o zmianie przydziału zajęć w sposób jasny i możliwy do udokumentowania.
Jeżeli powodem mają być skargi uczniów lub rodziców, nauczyciel może domagać się wyjaśnienia, czego konkretnie dotyczyły zastrzeżenia, czy były weryfikowane i czy nie powinny zostać rozpatrzone w ramach właściwych procedur, na przykład rozmowy wyjaśniającej, nadzoru pedagogicznego, oceny pracy albo postępowania dyscyplinarnego. Samo odebranie godzin nie powinno służyć obchodzeniu tych procedur.
Od samej decyzji o odebraniu godzin ponadwymiarowych zwykle nie przysługuje klasyczne odwołanie, ponieważ nie jest to decyzja administracyjna ani wypowiedzenie zmieniające. Nauczyciel nie może więc żądać przywrócenia godzin tylko dlatego, że wcześniej były ujęte w przydziale czynności lub planie lekcji.
Nie oznacza to jednak, że nauczyciel jest całkowicie pozbawiony ochrony. Jeżeli w konkretnej sprawie odebranie godzin narusza przepisy, jest pozorne, dyskryminacyjne, odwetowe albo prowadzi w praktyce do obniżenia wymiaru zatrudnienia, można rozważyć działania prawne. W zależności od sytuacji może to być pisemny wniosek do dyrektora, skarga do organu prowadzącego, zawiadomienie organu nadzoru pedagogicznego, konsultacja ze związkiem zawodowym albo roszczenie przed sądem pracy.
Decyzję dyrektora warto dokładniej przeanalizować, gdy po odebraniu godzin nauczyciel nie zachowuje pełnego pensum, gdy godziny przekazano osobie bez wymaganych kwalifikacji, gdy zmiana ma związek z działalnością związkową lub zgłaszaniem nieprawidłowości, albo gdy jest elementem nierównego traktowania. Znaczenie może mieć również to, czy zmiana została prawidłowo ujęta w dokumentacji organizacyjnej szkoły. Powiązany problem omawiamy osobno: Przydział godzin przez nowego dyrektora szkoły.
Inaczej należy ocenić sytuację, w której nauczyciel traci wyłącznie godziny ponadwymiarowe, a inaczej taką, w której dyrektor faktycznie zmniejsza mu wymiar zatrudnienia. Zmniejszenie etatu nauczyciela zatrudnionego na podstawie Karty Nauczyciela wymaga zastosowania właściwych przepisów dotyczących stosunku pracy, a nie tylko zmiany planu lekcji.
W praktyce pomocne jest zebranie dokumentów: dotychczasowego przydziału czynności, nowego przydziału, planu lekcji, pisma dyrektora, ewentualnej korespondencji dotyczącej skarg oraz informacji, komu przydzielono odebrane godziny. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy jest to zwykła zmiana organizacyjna, czy naruszenie praw nauczyciela. Warto przy tym pamiętać także o uprawnieniach pracowniczych, których nie można zrzec się w umowie.
Trzeba odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to zmiana przydziału na przyszłość, czyli odebranie godzin od określonego dnia. Druga to przypadek, w którym godziny były już przydzielone i ujęte w planie, ale nie zostały zrealizowane z przyczyn niedotyczących nauczyciela.
Po zmianach obowiązujących od 2026 r. szczególnie istotny jest art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela. Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe przysługuje również wtedy, gdy niezrealizowanie przydzielonych godzin zajęć nastąpiło z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel był gotów do ich realizacji. Przepis ten nie oznacza jednak, że nauczyciel ma gwarancję zachowania godzin ponadwymiarowych na przyszłość.
Jeżeli więc dyrektor skutecznie zmienił przydział od nowego półrocza, wynagrodzenie za odebrane godziny na przyszłość co do zasady nie będzie przysługiwać. Jeżeli jednak nauczyciel miał zaplanowaną konkretną godzinę, był gotowy ją przeprowadzić, a zajęcia nie odbyły się z przyczyn niezależnych od niego, należy odrębnie ocenić prawo do wynagrodzenia za tę konkretną godzinę.
Najbezpieczniej odpowiedzieć na pismo dyrektora spokojnie i rzeczowo. Nauczyciel może wskazać, że przyjmuje do wiadomości zmianę organizacyjną, ale prosi o podanie jej podstawy i przyczyn, zwłaszcza jeżeli decyzja została powiązana ze skargami uczniów lub rodziców. Warto unikać emocjonalnych sformułowań i skupić się na faktach.
W piśmie można poprosić o informację, od kiedy zmiana obowiązuje, czy dotyczy tylko godzin ponadwymiarowych, komu przydzielono zajęcia, czy zmiana wymagała aneksu do arkusza organizacji szkoły oraz czy wobec nauczyciela są formułowane konkretne zarzuty. Jeżeli sprawa dotyczy reputacji zawodowej, warto poprosić o możliwość odniesienia się do zarzutów.
Jeżeli odpowiedź dyrektora nie wyjaśnia sprawy, można rozważyć wystąpienie do organu prowadzącego albo konsultację z prawnikiem. W sprawach nauczycielskich duże znaczenie mają dokumenty organizacyjne szkoły, dlatego ocena prawna bez ich analizy może być niepełna.
Poniższe przykłady pokazują, kiedy odebranie godzin ponadwymiarowych jest zwykłą zmianą organizacyjną, a kiedy warto sprawdzić, czy nie doszło do naruszenia praw nauczyciela.
Nauczycielka języka polskiego miała w pierwszym półroczu 5 godzin ponadwymiarowych. Po zmianie planu lekcji dyrektor rozdzielił część godzin pomiędzy innych nauczycieli, a nauczycielka zachowała pełne pensum. W takiej sytuacji utrata dodatkowych godzin jest co do zasady dopuszczalna, choć nauczycielka może poprosić o pisemne wyjaśnienie przyczyn zmiany.
Nauczyciel miał zaplanowaną godzinę ponadwymiarową, był obecny w szkole i gotowy do prowadzenia zajęć, ale klasa w tym czasie uczestniczyła w wydarzeniu szkolnym, o którym zdecydowała szkoła. W takim przypadku nie chodzi o odebranie godzin na przyszłość, lecz o wynagrodzenie za godzinę przydzieloną i niezrealizowaną z przyczyn niedotyczących nauczyciela. Trzeba wtedy ocenić prawo do wynagrodzenia na podstawie art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela.
Dyrektor odebrał nauczycielowi godziny w taki sposób, że po zmianie nauczyciel nie osiąga pełnego obowiązkowego wymiaru zajęć, mimo że jest zatrudniony w pełnym wymiarze. Taka sytuacja nie jest już zwykłym odebraniem godzin ponadwymiarowych. Należy sprawdzić, czy faktycznie doszło do obniżenia wymiaru zatrudnienia i czy szkoła zastosowała właściwe przepisy dotyczące stosunku pracy.
Tak, jeżeli chodzi wyłącznie o godziny ponad obowiązkowy wymiar zajęć, a nauczyciel zachowuje pełne pensum wynikające ze swojego zatrudnienia. Dyrektor musi jednak działać w ramach potrzeb organizacyjnych szkoły i obowiązujących procedur.
Co do zasady nie. Zgoda nauczyciela ma znaczenie przede wszystkim przy przydzielaniu większej liczby godzin ponadwymiarowych niż ustawowy limit wymagający zgody. Sama rezygnacja z dodatkowych godzin nie wymaga akceptacji nauczyciela, jeżeli nie zmienia jego etatu.
Zwykle nie ma formalnego odwołania takiego jak od decyzji administracyjnej. Można jednak złożyć pisemny wniosek o wyjaśnienie, wystąpić do organu prowadzącego albo podjąć działania prawne, jeżeli zmiana narusza przepisy lub prawa nauczyciela.
Nie zawsze ma obowiązek sporządzać rozbudowane uzasadnienie, ale powinien jasno poinformować nauczyciela o zmianie. Jeżeli powodem są skargi albo zarzuty wobec nauczyciela, warto zażądać ich doprecyzowania i możliwości odniesienia się do nich.
Nie, jeżeli nauczyciel nadal realizuje swój obowiązkowy wymiar zajęć. Problem pojawia się wtedy, gdy po zmianie nauczyciel nie ma zapewnionego pełnego pensum albo gdy zmiana faktycznie wpływa na podstawowe warunki zatrudnienia.
Może mieć takie prawo, jeżeli godziny były przydzielone, nie zostały zrealizowane z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel był gotowy do ich realizacji. Wynika to z art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela. Nie jest to jednak to samo co prawo do zachowania godzin ponadwymiarowych na przyszłość.
Skargi mogą być jedną z okoliczności branych pod uwagę przez dyrektora, ale powinny być zweryfikowane. Jeżeli zarzuty są poważne albo wpływają na ocenę pracy nauczyciela, sprawa powinna być rozpatrywana w odpowiednim trybie, a nie tylko przez nieformalną zmianę planu lekcji.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marta Handzlik
Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Specjalizuje się w prawie oświatowym i prawie pracy . Jest praktykującym prawnikiem z wieloletnim doświadczeniem zawodowym i byłym pracownikiem Ministerstwa Edukacji Narodowej....
>> więcej informacji