Zatrudnienie studenta jako sprzedawcy w sklepie

Kiedy w sklepie powstaje stosunek pracy?

W opisanej sytuacji kluczowe jest nie to, jak nazwiemy umowę, lecz jak współpraca będzie faktycznie wykonywana. Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Jeżeli więc student miałby codziennie stać za ladą po 8 godzin, obsługiwać klientów w sklepie, wykonywać polecenia właściciela, dbać o porządek, towar i kasę w czasie wyznaczonym przez właściciela, to taka współpraca ma silne cechy umowy o pracę. Nie zmienia tego fakt, że strony podpiszą dokument zatytułowany "umowa-zlecenie".

Art. 22 § 1¹ Kodeksu pracy stanowi, że zatrudnienie w warunkach właściwych dla stosunku pracy jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej umowy. Dodatkowo art. 22 § 1² Kodeksu pracy zakazuje zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy właściwych dla stosunku pracy. Dla pełniejszego obrazu warto porównać także temat: Umowa zlecenie w dzień ustawowo wolny.

W praktyce sądy i organy kontrolne badają przede wszystkim podporządkowanie, czas i miejsce pracy, osobiste wykonywanie obowiązków, ciągłość pracy oraz to, kto ponosi ryzyko prowadzenia działalności. Przy sklepie stacjonarnym, który ma być otwarty regularnie, ryzyko zakwalifikowania pracy sprzedawcy jako stosunku pracy jest większe niż przy jednorazowych albo pomocniczych usługach.

Umowa o pracę dla studenta sprzedawcy

Umowa o pracę będzie najbezpieczniejszym rozwiązaniem, jeżeli właściciel chce mieć pewność, że sklep będzie otwierany w ustalonych godzinach, a sprzedawca będzie wykonywał polecenia dotyczące obsługi klientów, sprzedaży, ekspozycji towaru, porządku, reklamacji czy rozliczeń. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy właściciel często przebywa w szpitalu, sanatorium albo za granicą i potrzebuje osoby faktycznie prowadzącej bieżącą sprzedaż.

Przy umowie o pracę trzeba jednak liczyć się z typowymi obowiązkami pracodawcy. Należą do nich między innymi: zgłoszenie pracownika do ubezpieczeń, prowadzenie dokumentacji pracowniczej, zapewnienie badań lekarskich i szkolenia BHP, przestrzeganie przepisów o czasie pracy, urlopach, minimalnym wynagrodzeniu oraz rozliczanie składek i zaliczek podatkowych według właściwych zasad.

W zamian pracodawca uzyskuje większą przewidywalność. Może określić godziny pracy, miejsce wykonywania pracy, zakres obowiązków i sposób kontroli. Może też wyciągać konsekwencje porządkowe w granicach prawa pracy, gdy pracownik narusza obowiązki.

Czym różni się zlecenie od umowy o pracę?

Umowa-zlecenie jest umową cywilnoprawną. Co do zasady zleceniobiorca zobowiązuje się do starannego wykonywania określonych czynności, ale nie powinien być podporządkowany tak jak pracownik. Sam fakt, że czynności są podobne do pracy sprzedawcy, nie przesądza jeszcze o rodzaju umowy. Decydują rzeczywiste warunki współpracy.

W zleceniu ważna jest większa samodzielność. Student powinien mieć realny wpływ na sposób organizacji czynności, harmonogram i kolejność działań. Właściciel może określić cel i standard usługi, na przykład zapewnienie obsługi sklepu w uzgodnionych okresach, uzupełnienie towaru, utrzymanie porządku czy raportowanie braków, ale nie powinien prowadzić codziennego kierownictwa typowego dla stosunku pracy.

W orzecznictwie podkreśla się, że te same czynności mogą być wykonywane na podstawie różnych umów, ale o kwalifikacji decyduje całokształt okoliczności. Znaczenie ma między innymi nazwa umowy, jej treść, zgodny zamiar stron oraz faktyczny sposób wykonywania obowiązków. Jeżeli jednak w praktyce występuje stałe podporządkowanie, wyznaczony czas i miejsce pracy oraz osobiste wykonywanie pracy na ryzyko właściciela, nazwa "zlecenie" może nie wystarczyć.

Czy zlecenie ze studentem jest korzystne?

Zlecenie ze studentem może być korzystne, zwłaszcza gdy student nie ukończył 26 lat. Co do zasady zleceniobiorca będący studentem do ukończenia 26 lat nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tego zlecenia. W praktyce trzeba jednak posiadać dokumenty potwierdzające status studenta i pilnować zmian, na przykład ukończenia studiów, skreślenia z listy studentów albo ukończenia 26 lat.

Przy podobnych problemach pomocny może być też artykuł wysłanie studenta za granicę.

Trzeba też pamiętać, że korzystniejsze rozliczenie składkowe nie legalizuje zlecenia, jeżeli w rzeczywistości współpraca ma cechy stosunku pracy. ZUS i PIP mogą badać nie tylko dokumenty, ale również faktyczny sposób wykonywania pracy: godziny otwarcia sklepu, grafik, polecenia, kontrolę, odpowiedzialność za kasę i obecność sprzedawcy.

Przy umowie-zleceniu należy stosować minimalną stawkę godzinową, jeżeli przepisy wymagają jej zastosowania, oraz zapewnić sposób potwierdzania liczby godzin wykonania zlecenia. W przypadku pracy w sklepie warto też uregulować odpowiedzialność za mienie, kasę, powierzone towary, klucze, dane klientów i zasady kontaktu z właścicielem.

Jak ograniczyć ryzyko przy umowie-zleceniu?

Jeżeli mimo ryzyk właściciel chce zastosować umowę-zlecenie, umowa powinna być napisana tak, aby odpowiadała rzeczywistej samodzielnej współpracy. Nie wystarczy wpisać do niej, że nie jest to umowa o pracę. Trzeba tak ułożyć obowiązki, aby faktycznie nie tworzyć podporządkowania pracowniczego.

W praktyce warto rozważyć następujące rozwiązania:

• opisać czynności jako usługi, a nie jako stanowisko pracy w ścisłym grafiku,
• unikać narzucania codziennych, sztywnych godzin pracy, jeżeli nie jest to rzeczywiście konieczne,
• przewidzieć samodzielne organizowanie czynności przez zleceniobiorcę,
• dopuścić możliwość powierzenia wykonania czynności innej osobie, jeżeli charakter sklepu i zaufanie stron na to pozwalają,
• ustalić sposób raportowania efektów, na przykład braków towarowych, obrotu i zgłoszeń klientów, bez bieżącego kierowania każdym działaniem,
• jasno określić zasady odpowiedzialności za towar, kasę, klucze i wyposażenie sklepu.

Nie należy jednak tworzyć zapisów pozornych. Jeżeli w praktyce student i tak będzie musiał codziennie pracować w sklepie od określonej do określonej godziny, a właściciel będzie mu wydawał bieżące polecenia, bezpieczniej przyjąć umowę o pracę.

Co grozi za niewłaściwą umowę?

Jeżeli zlecenie zostanie uznane za stosunek pracy, właściciel może ponieść konsekwencje finansowe i organizacyjne. Mogą pojawić się roszczenia o ustalenie istnienia stosunku pracy, urlop wypoczynkowy, wynagrodzenie za nadgodziny, dodatki, ekwiwalenty albo inne świadczenia pracownicze.

Kontrola ZUS może skutkować obowiązkiem zapłaty zaległych składek wraz z odsetkami, jeżeli okaże się, że współpraca powinna być rozliczana jak zatrudnienie pracownicze albo że student utracił status uprawniający do korzystniejszego rozliczenia. Kontrola PIP może natomiast badać, czy nie doszło do zawarcia umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę. Za takie naruszenie przepisy przewidują odpowiedzialność wykroczeniową.

W opisanym stanie faktycznym, przy oczekiwaniu codziennej pracy przez 8 godzin, obsługi sklepu, kontroli porządku i obrotu oraz zastępowaniu właściciela podczas jego nieobecności, rekomendacją bezpieczniejszą jest umowa o pracę. Zlecenie można rozważać tylko wtedy, gdy rzeczywisty model współpracy będzie elastyczny i samodzielny.

FAQ

Czy student zaoczny może pracować na umowie-zleceniu?

Tak, student zaoczny może wykonywać zlecenie. Forma studiów nie jest sama w sobie przeszkodą. Trzeba jednak ocenić, czy faktyczny sposób wykonywania czynności nie ma cech stosunku pracy.

Czy zlecenie ze studentem do 26 lat jest bez składek ZUS?

Co do zasady tak, jeżeli zleceniobiorca rzeczywiście ma status studenta i nie ukończył 26 lat. Właściciel powinien przechowywać potwierdzenie statusu studenta i aktualizować je, gdy sytuacja się zmieni.

Czy można wymagać od zleceniobiorcy pracy codziennie po 8 godzin?

Można uzgodnić zakres dostępności, ale codzienna praca w stałych godzinach, w sklepie właściciela i pod jego poleceniami zwiększa ryzyko uznania zlecenia za umowę o pracę.

Czy w zleceniu można oceniać obrót i porządek w sklepie?

Można kontrolować wykonanie usługi, ale kontrola nie powinna przeradzać się w bieżące kierownictwo pracownicze. Bezpieczniej opisać mierzalne efekty i sposób raportowania, zamiast wydawać codzienne polecenia jak pracownikowi.

Co wybrać przy częstych pobytach właściciela w szpitalu?

Jeżeli sprzedawca ma faktycznie zastępować właściciela, prowadzić sprzedaż i regularnie obsługiwać sklep, najbezpieczniejsza będzie umowa o pracę. Zlecenie wymagałoby realnej elastyczności i samodzielności zleceniobiorcy.

Podsumowanie

W opisanym przypadku decydujące znaczenie ma codzienny charakter pracy sprzedawcy i stopień podporządkowania właścicielowi sklepu. Jeżeli student ma pracować w stałych godzinach, w konkretnym miejscu, wykonywać polecenia i zapewniać ciągłą obsługę sklepu, umowa o pracę ograniczy ryzyko prawne. Umowa-zlecenie może być tańsza i bardziej elastyczna, szczególnie przy studencie do 26 lat, ale musi odpowiadać rzeczywistemu, samodzielnemu modelowi współpracy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, Dz.U. 2002 nr 200 poz. 1679
4. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 czerwca 1996 r., sygn. akt III Apr 10/96
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1997 r., sygn. akt II UKN 67/97
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., sygn. akt II UKN 229/98
8. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1998 r., sygn. akt I PKN 191/98
9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 1998 r., sygn. akt I PKN 389/98
10. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1999 r., sygn. akt I PKN 432/99
11. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt I PK 146/05