Urlop zdrowotny nauczyciela a działalność gospodarcza

Kiedy nauczyciel może otrzymać urlop dla poratowania zdrowia?

Urlop dla poratowania zdrowia jest szczególnym uprawnieniem nauczyciela wynikającym z art. 73 Karty Nauczyciela. Może go otrzymać nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony, po wymaganym okresie pracy w szkole, jeżeli urlop ma służyć przeprowadzeniu zaleconego leczenia albo leczeniu uzdrowiskowemu lub rehabilitacji uzdrowiskowej.

Po zmianach obowiązujących od 1 września 2025 r. istotne jest, że przy pierwszym urlopie liczy się co najmniej 7 lat nieprzerwanej pracy w szkole w wymiarze nie niższym niż połowa obowiązkowego wymiaru zajęć. Okres ten uważa się za nieprzerwany także wtedy, gdy nauczyciel podjął kolejne zatrudnienie w szkole nie później niż w ciągu 3 miesięcy od ustania poprzedniego stosunku pracy. Do okresu pracy wlicza się też określone nieobecności, a gdy ich łączny czas przekracza 6 miesięcy, wymagany okres pracy ulega odpowiedniemu przedłużeniu.

Urlop jest udzielany w celu leczenia, a nie jako dodatkowy czas wolny od pracy. Dlatego przepisy szczególnie rygorystycznie traktują jakąkolwiek aktywność zarobkową nauczyciela w czasie korzystania z tego uprawnienia.

Czy podczas urlopu zdrowotnego nauczyciel może prowadzić firmę?

Zasadą jest, że w okresie urlopu dla poratowania zdrowia nauczyciel nie może nawiązać stosunku pracy ani podjąć innej działalności zarobkowej. Jeżeli dyrektor szkoły stwierdzi, że nauczyciel podejmuje inny stosunek pracy albo inną działalność zarobkową, ma obowiązek odwołać nauczyciela z urlopu i określić termin powrotu do pracy.

Pojęcie działalności zarobkowej nie zostało w Karcie Nauczyciela zdefiniowane wprost. Przy jego ocenie pomocniczo znaczenie mają m.in. przepisy Prawa przedsiębiorców, zgodnie z którymi działalność gospodarcza jest zorganizowaną działalnością zarobkową wykonywaną we własnym imieniu i w sposób ciągły, oraz przepisy podatkowe, które szeroko ujmują działalność zarobkową wykonywaną we własnym imieniu i na własny lub cudzy rachunek.

W praktyce jednoosobowa działalność gospodarcza prowadzona w CEIDG będzie więc traktowana jako działalność zarobkowa, jeżeli firma w czasie urlopu nadal świadczy usługi, wystawia faktury, uzyskuje przychody albo wymaga decyzji właściciela. Nie chodzi wyłącznie o osobiste stanie za ladą, obsługę klientów czy wykonywanie usług. Ryzyko powstaje także wtedy, gdy działalność funkcjonuje formalnie i ekonomicznie na rachunek nauczyciela.

Takie stanowisko wzmacnia uchwała Sądu Najwyższego z 7 lipca 2005 r., sygn. II PZP 5/05, zgodnie z którą podstawą odwołania nauczyciela z urlopu może być również kontynuowanie zatrudnienia albo innej działalności zarobkowej rozpoczętej jeszcze przed udzieleniem urlopu.

Czy zatrudnienie pracownika do prowadzenia firmy wystarczy?

W opisanej sytuacji samo zatrudnienie pracownika, udzielenie mu pełnomocnictw i faktyczne odsunięcie się od codziennych czynności może nie wystarczyć. Jeżeli działalność pozostaje zarejestrowana na nauczyciela, umowy są zawierane przez niego jako przedsiębiorcę, przychody wpływają do jego firmy, a ryzyko gospodarcze nadal obciąża jego majątek, dyrektor szkoły może uznać, że nauczyciel kontynuuje działalność zarobkową.

Pełnomocnik działa w imieniu przedsiębiorcy, ale nie staje się przez to samodzielnym właścicielem firmy. W jednoosobowej działalności gospodarczej nie ma pełnego rozdzielenia między przedsiębiorcą a firmą. To nauczyciel pozostaje podmiotem prowadzącym działalność i to on osiąga jej ekonomiczny rezultat.

Oczywiście każdy przypadek wymaga oceny konkretnych faktów. Inaczej wygląda sytuacja, w której nauczyciel wykonuje bieżące czynności, kontaktuje się z klientami i podejmuje decyzje, a inaczej sytuacja, w której przed urlopem realnie zawiesił albo zakończył aktywność gospodarczą. Przy aktywnej jednoosobowej działalności prowadzonej przez pracownika ryzyko odwołania z urlopu pozostaje jednak wysokie.

Co zrobić z działalnością przed rozpoczęciem urlopu?

Najbezpieczniejsze rozwiązanie zależy od modelu biznesu, zatrudnienia pracowników, zawartych umów i planowanego czasu urlopu. Przed złożeniem wniosku o urlop warto rozważyć przede wszystkim:

• zawieszenie działalności gospodarczej w CEIDG, jeżeli spełnione są warunki zawieszenia,
• zakończenie działalności, gdy biznes nie ma być kontynuowany w czasie urlopu,
• przekazanie przedsiębiorstwa innej osobie w sposób realny, np. przez sprzedaż składników przedsiębiorstwa, dzierżawę albo inną dopuszczalną konstrukcję prawną, a nie tylko przez pełnomocnictwo,
• przekształcenie sposobu prowadzenia biznesu przed urlopem, jeżeli ma to uzasadnienie gospodarcze i prawne,
• uzyskanie indywidualnej oceny prawnej, gdy działalność generuje przychody pasywne albo wymaga tylko minimalnych czynności.

Nie należy zakładać, że skoro firma powstała przed urlopem, zakaz jej nie dotyczy. W świetle orzecznictwa istotna jest również kontynuacja działalności zarobkowej rozpoczętej wcześniej.

Zawieszenie działalności gospodarczej a urlop zdrowotny

Zawieszenie działalności jest często najbezpieczniejszym rozwiązaniem, ale nie zawsze będzie technicznie możliwe bez wcześniejszych działań organizacyjnych. Zgodnie z Prawem przedsiębiorców przedsiębiorca niezatrudniający pracowników może zawiesić wykonywanie działalności gospodarczej. Szczególne zasady dotyczą przedsiębiorców, których pracownicy przebywają m.in. na urlopach związanych z rodzicielstwem.

W czasie zawieszenia przedsiębiorca co do zasady nie powinien wykonywać działalności gospodarczej ani osiągać z niej bieżących przychodów. Może natomiast podejmować czynności dopuszczone przepisami, np. niezbędne do zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, przyjmować należności powstałe przed zawieszeniem, regulować wcześniejsze zobowiązania czy sprzedawać własne środki trwałe. Te czynności powinny mieć charakter zabezpieczający, a nie polegać na dalszym normalnym prowadzeniu biznesu.

Jeżeli nauczyciel chce zatrudnić pracownika po to, aby firma działała normalnie w czasie urlopu, to zwykle nie będzie to odpowiadało idei zawieszenia działalności. Może też zostać ocenione jako dalsza działalność zarobkowa nauczyciela.

Procedura urlopu i kontrola dyrektora

Urlop dla poratowania zdrowia nie jest udzielany wyłącznie na podstawie prośby nauczyciela. W zależności od celu urlopu potrzebne jest właściwe orzeczenie lekarskie albo dokumentacja dotycząca leczenia uzdrowiskowego lub rehabilitacji uzdrowiskowej. Szczegóły proceduralne mają znaczenie, zwłaszcza przy ustalaniu daty rozpoczęcia urlopu i przy odwołaniu od orzeczenia.

Jeżeli urlop jest udzielony na okres dłuższy niż 30 dni, nauczyciel przed powrotem do pracy podlega kontrolnym badaniom lekarskim w celu ustalenia zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku.

Dyrektor szkoły nie powinien odwoływać nauczyciela z urlopu wyłącznie na podstawie przypuszczeń. Powinien ustalić, czy w okresie urlopu rzeczywiście doszło do podjęcia albo kontynuowania działalności zarobkowej. Jeżeli jednak takie okoliczności zostaną stwierdzone, przepis nakazuje odwołanie nauczyciela z urlopu.

Wynagrodzenie i inne dochody w czasie urlopu

Podczas urlopu dla poratowania zdrowia nauczyciel zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wysługę lat, a także do innych świadczeń pracowniczych przewidzianych przepisami. Nie oznacza to jednak zgody na dodatkową aktywność zarobkową.

Trzeba odróżnić wynagrodzenie należne z tytułu zatrudnienia w szkole od przychodów z własnej firmy, umowy zlecenia, umowy o pracę u innego pracodawcy czy odpłatnego wykonywania usług. Te ostatnie mogą zostać uznane za naruszenie zakazu z art. 73 ust. 7 Karty Nauczyciela.

Bardziej złożone są sytuacje dotyczące przychodów pasywnych, np. odsetek, dywidend, najmu prywatnego czy rozliczeń wynikających z czynności wykonanych przed urlopem. Samo uzyskanie takiego przychodu nie zawsze oznacza wykonywanie działalności zarobkowej, ale jeśli wymaga bieżącego, zorganizowanego działania nauczyciela, ryzyko prawne rośnie.

Funkcja publiczna, spółka albo majątek prywatny

Nie każda aktywność przynosząca pieniądze będzie oceniana identycznie. Pełnienie funkcji publicznej, udział w organach osób prawnych, posiadanie udziałów w spółce, najem majątku prywatnego czy jednorazowa sprzedaż rzeczy mogą wymagać osobnej analizy. Kluczowe jest to, czy nauczyciel w czasie urlopu faktycznie wykonuje pracę, usługi albo zorganizowaną aktywność zarobkową.

Jeżeli nauczyciel jest wyłącznie biernym wspólnikiem spółki i nie świadczy na jej rzecz pracy ani usług, sytuacja może być oceniana inaczej niż aktywne prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej. Jeżeli jednak nauczyciel zarządza spółką, obsługuje klientów, wystawia dokumenty, podejmuje decyzje handlowe albo pobiera wynagrodzenie za czynności, może to zostać uznane za działalność zarobkową.

FAQ

Czy nauczyciel na urlopie zdrowotnym może prowadzić jednoosobową działalność gospodarczą?

Co do zasady nie powinien prowadzić działalności gospodarczej w czasie urlopu dla poratowania zdrowia. Aktywna firma działająca na rachunek nauczyciela może zostać uznana za inną działalność zarobkową, nawet jeżeli część czynności wykonuje pracownik.

Czy wystarczy zatrudnić pracownika do prowadzenia firmy?

Zwykle nie. Pracownik albo pełnomocnik działa w imieniu przedsiębiorcy, ale nie przejmuje automatycznie jego statusu. Jeśli firma nadal działa na rachunek nauczyciela i przynosi mu przychód, ryzyko odwołania z urlopu pozostaje istotne.

Czy samo posiadanie wpisu w CEIDG oznacza naruszenie zakazu?

Sam wpis w CEIDG nie przesądza jeszcze o wszystkich skutkach, ale aktywne wykonywanie działalności, uzyskiwanie bieżących przychodów, obsługa klientów albo zarządzanie firmą w czasie urlopu mogą zostać potraktowane jako działalność zarobkowa.

Czy można zawiesić działalność na czas urlopu?

Tak, jeżeli przedsiębiorca spełnia warunki zawieszenia działalności. Trzeba jednak pamiętać, że zawieszenie nie powinno służyć pozornemu ukryciu dalszego prowadzenia firmy. Dopuszczalne są jedynie czynności przewidziane przepisami, np. zabezpieczające albo dotyczące wcześniejszych zobowiązań.

Co grozi za pracę albo działalność zarobkową w czasie urlopu?

Dyrektor szkoły odwołuje nauczyciela z urlopu i wskazuje termin, w którym nauczyciel ma wrócić do pracy. Skutek ten wynika bezpośrednio z art. 73 ust. 7 Karty Nauczyciela.

Czy zakaz dotyczy tylko nowej pracy podjętej po rozpoczęciu urlopu?

Nie. Sąd Najwyższy wskazał, że podstawą odwołania z urlopu może być także kontynuowanie zatrudnienia albo działalności zarobkowej rozpoczętej przed udzieleniem urlopu.

Czy nauczyciel z prawem do emerytury może skorzystać z urlopu?

Po zmianach od 1 września 2025 r. trzeba odróżnić urlop na leczenie choroby od urlopu na leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację uzdrowiskową. Ograniczenie związane z nabyciem prawa do emerytury dotyczy urlopu, o którym mowa w art. 73 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela. Przy leczeniu uzdrowiskowym sytuacja może wyglądać inaczej i wymaga sprawdzenia podstawy udzielenia urlopu.

Podsumowanie

Nauczyciel przebywający na urlopie dla poratowania zdrowia powinien powstrzymać się od pracy i działalności zarobkowej. W przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej samo przekazanie bieżącej obsługi pracownikowi nie daje pełnego bezpieczeństwa, jeżeli firma nadal działa na rachunek nauczyciela. Najrozsądniej przed urlopem uporządkować sytuację firmy: zawiesić działalność, zakończyć ją albo realnie przekazać biznes innej osobie w sposób zgodny z prawem.

W opisanej sytuacji, przy myjni bezdotykowej prowadzonej w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej, zatrudnienie pracownika i udzielenie mu upoważnień nie powinno być traktowane jako pewne zabezpieczenie. Jeżeli działalność będzie nadal aktywna, dyrektor może uznać, że nauczyciel kontynuuje działalność zarobkową i odwołać go z urlopu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19, w szczególności art. 73.
2. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców - Dz.U. 2018 poz. 646, w szczególności art. 3 oraz przepisy o zawieszeniu działalności gospodarczej.
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926, w szczególności art. 3 pkt 9.
4. Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. 2025 poz. 1160.
5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., sygn. II PZP 5/05.