Jak wynagradzać dyżury lekarskie?

Dyżur medyczny lekarza - aktualne zasady

Podstawowym przepisem dotyczącym dyżurów medycznych jest art. 95 ustawy o działalności leczniczej. Zgodnie z nim pracownicy wykonujący zawód medyczny i posiadający wyższe wykształcenie, zatrudnieni w podmiocie leczniczym wykonującym działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne, mogą być zobowiązani do pełnienia dyżuru medycznego w zakładzie leczniczym tego podmiotu.

Dyżur medyczny polega na wykonywaniu poza normalnymi godzinami pracy czynności zawodowych przez uprawnione osoby. W praktyce dotyczy to przede wszystkim lekarzy zatrudnionych w szpitalach, ale przepis obejmuje także inne osoby wykonujące zawód medyczny, jeżeli spełniają ustawowe warunki. Aktualne brzmienie art. 95 obejmuje również określone osoby wykonujące zawód medyczny zatrudnione w jednostkach systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, dlatego zawsze trzeba sprawdzić konkretną podstawę zatrudnienia i miejsce wykonywania pracy.

Nie każdy dyżur lekarza jest jednak dyżurem medycznym w rozumieniu ustawy. Znaczenie ma rodzaj podmiotu, charakter świadczeń, forma zatrudnienia oraz to, czy osoba wykonuje zawód medyczny jako pracownik. Lekarz pracujący wyłącznie na kontrakcie cywilnoprawnym co do zasady rozlicza dyżury według umowy, chyba że w konkretnym przypadku sposób wykonywania pracy wskazuje na stosunek pracy. Przy podobnych stanach faktycznych pomocny może być tekst: Zwolnienie lekarskie a dyżur lekarza.

Czy dyżur medyczny wlicza się do czasu pracy?

Tak. Czas pełnienia dyżuru medycznego wlicza się do czasu pracy. Jest to jedna z najważniejszych różnic między dyżurem medycznym a zwykłym dyżurem pracowniczym z art. 151⁵ Kodeksu pracy, który zasadniczo oznacza pozostawanie w gotowości do pracy.

Dla lekarzy objętych ustawą o działalności leczniczej podstawowa norma czasu pracy wynosi co do zasady 7 godzin 35 minut na dobę i przeciętnie 37 godzin 55 minut na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym. Dyżur medyczny może być jednak planowany także w zakresie przekraczającym tę tygodniową normę.

Do pracy w ramach dyżuru medycznego nie stosuje się m.in. art. 151 § 3 Kodeksu pracy o rocznym limicie godzin nadliczbowych, art. 151³ Kodeksu pracy o dniu wolnym za pracę w dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy oraz art. 151⁴ Kodeksu pracy dotyczącego kadry zarządzającej. Nie oznacza to jednak dowolności w planowaniu dyżurów, ponieważ nadal trzeba przestrzegać przepisów o odpoczynku oraz limitu przeciętnie 48 godzin tygodniowo, chyba że lekarz złożył pisemną zgodę opt-out.

Jakie wynagrodzenie przysługuje za dyżur lekarski?

Do wynagrodzenia za pracę w ramach pełnienia dyżuru medycznego stosuje się odpowiednio art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy. W praktyce oznacza to, że za dyżur lekarzowi przysługuje normalne wynagrodzenie oraz dodatek jak za pracę nadliczbową, z zastrzeżeniem zasad wynikających z orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczących tzw. dyżuru dopełniającego nominalny czas pracy.

Dodatek wynosi:

• 100% wynagrodzenia - za godziny dyżuru przypadające w nocy, w niedzielę i święta niebędące dla lekarza dniami pracy zgodnie z rozkładem czasu pracy, a także w dniu wolnym udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto,
• 50% wynagrodzenia - za godziny dyżuru przypadające w pozostałych dniach i porach.

W uproszczeniu często mówi się więc o 200% stawki za dyżur z dodatkiem 100% oraz o 150% stawki za dyżur z dodatkiem 50%. Trzeba jednak uważać na to uproszczenie, ponieważ w konkretnym miesiącu część dyżuru może jedynie dopełniać niewypracowany nominalny czas pracy lekarza, np. z powodu obowiązkowego odpoczynku po dyżurze.

Podstawą obliczania dodatku jest wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania określonego stawką godzinową lub miesięczną. Jeżeli taki składnik nie został wyodrębniony, podstawą jest 60% wynagrodzenia. Jeżeli dyżur przypada w porze nocnej, należy dodatkowo sprawdzić prawo do dodatku za pracę w nocy z art. 151⁸ Kodeksu pracy.

Dyżur dopełniający nominalny czas pracy

W praktyce najwięcej sporów dotyczy sytuacji, w której lekarz po dyżurze korzysta z obowiązkowego odpoczynku i przez to nie wykonuje pracy w normalnych godzinach zaplanowanych na kolejny dzień. Powstaje wtedy pytanie, czy za cały dyżur należy wypłacić normalne wynagrodzenie i dodatek, czy tylko dodatek za część dyżuru dopełniającą miesięczny albo tygodniowy nominał.

Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 6 listopada 2014 r., sygn. I PZP 2/14, przyjął, że za pracę w ramach dyżuru medycznego dopełniającą czas pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy przysługuje jedynie dodatek określony przez odpowiednio stosowany art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy. Normalne wynagrodzenie za tę część jest bowiem pokryte wynagrodzeniem zasadniczym należnym za nominalny czas pracy.

Jeżeli natomiast dyżur przekracza obowiązującą lekarza normę czasu pracy, za godziny ponad normę powinno zostać wypłacone normalne wynagrodzenie oraz odpowiedni dodatek 50% albo 100%. Dlatego przy kontroli wynagrodzenia trzeba analizować nie tylko liczbę godzin dyżuru, ale też harmonogram, nominał czasu pracy w okresie rozliczeniowym, godziny odpoczynku po dyżurze oraz to, które godziny były pracą ponad normę.

W tym samym nurcie orzeczniczym mieści się także postanowienie Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2015 r., sygn. I PZP 4/14, w którym ponownie wskazano na znaczenie art. 95 ustawy o działalności leczniczej oraz odpowiedniego stosowania art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy do dyżurów medycznych.

Dyżur w niedzielę, święto albo w dzień wolny

Za godziny dyżuru medycznego przypadające w niedzielę lub święto, które nie są dla lekarza dniami pracy zgodnie z jego rozkładem, stosuje się dodatek 100% z art. 151¹ § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Jeżeli dyżur przypada w zwykłym dniu wolnym wynikającym z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, do dyżuru medycznego nie stosuje się art. 151³ Kodeksu pracy, więc nie działa tu automatycznie klasyczna zasada oddawania dnia wolnego za pracę w takim dniu.

Inaczej trzeba oceniać pracę w niedzielę lub święto, bo art. 95 ustawy o działalności leczniczej nie wyłącza wprost art. 151¹¹ Kodeksu pracy. W praktyce konieczne jest więc ustalenie, czy pracodawca powinien udzielić dnia wolnego, czy - gdy nie jest to możliwe - wypłacić dodatek. Przy większej liczbie dyżurów niedzielnych lub świątecznych warto zweryfikować każdy okres rozliczeniowy osobno.

Klauzula opt-out i limit 48 godzin tygodniowo

Co do zasady czas pracy lekarza, łącznie z dyżurami, nie powinien przekraczać przeciętnie 48 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym. Praca ponad ten limit jest możliwa tylko po wyrażeniu przez pracownika pisemnej zgody, czyli tzw. klauzuli opt-out. Powiązany problem omawiamy osobno: Czas pracy lekarza po cofnięciu klauzuli opt-out.

Zgoda opt-out nie jest zgodą bezterminowo nieodwołalną. Pracownik może ją cofnąć na piśmie z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. Pracodawca nie powinien wyciągać negatywnych konsekwencji z odmowy podpisania klauzuli albo z jej cofnięcia.

Za pracę wykonywaną w wymiarze przekraczającym przeciętnie 48 godzin tygodniowo również stosuje się odpowiednio art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy. Szczegółowe rozliczenie zależy od harmonogramu, okresu rozliczeniowego oraz tego, w jakich dniach i porach przypadały dyżury.

Odpoczynek po dyżurze medycznym

Lekarzowi przysługuje w każdej dobie co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Po dyżurze medycznym odpoczynek ten powinien być udzielony bezpośrednio po zakończeniu dyżuru. Oznacza to, że lekarz nie powinien po zakończeniu dyżuru od razu kontynuować pracy w zwykłym harmonogramie, jeżeli naruszałoby to minimalny odpoczynek.

Pracownikowi przysługuje także co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego, obejmującego co najmniej 11 godzin odpoczynku dobowego. W przypadku pracowników, których można zobowiązać do dyżuru medycznego, ustawa przewiduje szczególne rozwiązanie organizacyjne: w uzasadnionych przypadkach odpoczynek tygodniowy może wynosić co najmniej 24 godziny i być udzielony w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 14 dni.

Lekarz stażysta, rezydent i lekarz na kontrakcie

Zasad wynagradzania z art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy, do których odsyła art. 95 ust. 5 ustawy o działalności leczniczej, nie stosuje się do lekarzy stażystów, ponieważ ich wynagradzanie określają odrębne przepisy. W ich przypadku konieczne jest więc odrębne sprawdzenie podstawy zatrudnienia i regulacji stażu.

Lekarz rezydent zatrudniony na podstawie umowy o pracę również podlega przepisom o czasie pracy, dyżurach, odpoczynku i opt-out, ale trzeba uwzględnić dodatkowo wymogi programu specjalizacji oraz sposób finansowania rezydentury.

Lekarz pracujący na kontrakcie B2B nie korzysta automatycznie z pracowniczych zasad wynagradzania dyżurów. O jego wynagrodzeniu decyduje przede wszystkim umowa. Jeżeli jednak kontrakt w rzeczywistości jest wykonywany jak stosunek pracy, możliwa jest odrębna analiza ryzyka ustalenia istnienia stosunku pracy.

Jak sprawdzić, czy dyżur został prawidłowo rozliczony?

Najpierw należy porównać harmonogram, ewidencję czasu pracy i pasek wynagrodzenia. Szczególnie ważne jest ustalenie: liczby godzin zwykłej pracy, liczby godzin dyżuru, godzin nocnych, niedziel i świąt, okresów odpoczynku po dyżurze oraz tego, czy lekarz podpisał klauzulę opt-out.

Warto też sprawdzić, czy pracodawca prawidłowo wyodrębnił składniki wynagrodzenia: wynagrodzenie zasadnicze, normalne wynagrodzenie za godziny dyżuru ponad normę, dodatek 50%, dodatek 100%, dodatek nocny i ewentualne potrącenia albo korekty związane z dopełnieniem nominalnego czasu pracy.

Jeżeli rozliczenie jest niejasne, lekarz może zwrócić się do pracodawcy o wyjaśnienie sposobu naliczenia wynagrodzenia i udostępnienie danych z ewidencji czasu pracy. Przy większych rozbieżnościach warto przygotować własne zestawienie godzin i kwot, ponieważ ułatwia to dochodzenie wyrównania.

FAQ

Czy każdy dyżur lekarza jest płatny jak nadgodziny?

Dyżur medyczny rozlicza się według zasad z art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy, ale trzeba uwzględnić, czy dana część dyżuru dopełnia nominalny czas pracy, czy przekracza normę. Za część dopełniającą może przysługiwać tylko dodatek, a za część ponad normę normalne wynagrodzenie i dodatek.

Ile wynosi dodatek za dyżur lekarski w nocy?

Za dyżur przypadający w nocy stosuje się dodatek 100% wynagrodzenia na zasadach z art. 151¹ § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. Dodatkowo trzeba sprawdzić prawo do dodatku nocnego z art. 151⁸ Kodeksu pracy.

Czy za dyżur w zwykły dzień powszedni przysługuje dodatek?

Tak, jeżeli dyżur jest dyżurem medycznym w rozumieniu ustawy. W typowym przypadku za dyżur w dzień powszedni poza porą nocną stosuje się dodatek 50%, z uwzględnieniem zasad dotyczących dopełnienia nominalnego czasu pracy.

Czy lekarz musi podpisać klauzulę opt-out?

Nie. Klauzula opt-out wymaga dobrowolnej pisemnej zgody pracownika. Bez niej czas pracy wraz z dyżurami nie powinien przekraczać przeciętnie 48 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym.

Czy lekarz może cofnąć zgodę opt-out?

Tak. Pracownik może cofnąć zgodę na pracę powyżej przeciętnie 48 godzin tygodniowo, informując o tym pracodawcę na piśmie z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia.

Czy po dyżurze lekarz może od razu wrócić do pracy?

Co do zasady nie, jeżeli naruszałoby to minimalny odpoczynek. Po dyżurze medycznym 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku powinno zostać udzielone bezpośrednio po zakończeniu dyżuru.

Czy lekarz na kontrakcie ma takie same zasady jak lekarz na etacie?

Nie zawsze. Przepisy o dyżurze medycznym jako czasie pracy pracownika dotyczą przede wszystkim zatrudnienia pracowniczego. Przy kontrakcie cywilnoprawnym decyduje umowa, choć w szczególnych sytuacjach można badać, czy współpraca nie ma cech stosunku pracy.

Podsumowanie

Wynagrodzenie lekarza za dyżur medyczny wymaga jednoczesnego zastosowania ustawy o działalności leczniczej, Kodeksu pracy oraz aktualnej linii orzeczniczej. Najprostsza zasada brzmi: dyżur wlicza się do czasu pracy, a za jego pełnienie stosuje się zasady wynagrodzenia jak za pracę nadliczbową. W praktyce rozliczenie może być jednak bardziej złożone, zwłaszcza gdy dyżur dopełnia nominalny czas pracy po odpoczynku albo gdy lekarz pracuje powyżej przeciętnie 48 godzin tygodniowo na podstawie klauzuli opt-out.

Jeżeli wynagrodzenie za dyżury nie uwzględnia dodatków 50% lub 100%, dodatku nocnego, pracy w niedziele i święta albo odpoczynku po dyżurze, warto przeanalizować ewidencję czasu pracy i sposób naliczenia pensji. Błąd w jednym okresie rozliczeniowym może powtarzać się przez wiele miesięcy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 156 - ELI / Dziennik Ustaw.

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277 - ELI / Dziennik Ustaw.

3. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2014 r., sygn. I PZP 2/14, dotycząca dyżuru medycznego dopełniającego czas pracy lekarza - Sąd Najwyższy.

4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. I PK 293/12, dotyczący wynagrodzenia za czas dyżuru medycznego - Sąd Najwyższy.

5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2015 r., sygn. I PZP 4/14 - Sąd Najwyższy.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.