Umowa-zlecenie a badania lekarskie i BHP

Umowa-zlecenie a badania lekarskie i szkolenie BHP

Przy umowie-zleceniu nie stosuje się wprost wszystkich zasad dotyczących pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Oznacza to, że zleceniobiorca nie ma z samego faktu zawarcia umowy-zlecenia automatycznego obowiązku odbywania pracowniczych badań okresowych w takim trybie jak pracownik.

Nie oznacza to jednak, że zleceniodawca może całkowicie pominąć kwestie bezpieczeństwa. Z art. 304 § 1 K.p. wynika, że pracodawca zatrudniający osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę powinien zapewnić im bezpieczne i higieniczne warunki pracy określone w art. 207 § 2 K.p.

Art. 304¹ K.p. przewiduje natomiast, że osoby fizyczne wykonujące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy mają obowiązki z zakresu BHP wynikające z art. 211 K.p. w zakresie określonym przez pracodawcę lub inny podmiot organizujący pracę. W praktyce może to oznaczać obowiązek stosowania środków ochrony, przestrzegania instrukcji, odbycia szkolenia BHP, a w uzasadnionych przypadkach także wykonania badań lekarskich.

Decyzja o skierowaniu zleceniobiorcy na badania zależy przede wszystkim od rodzaju czynności, warunków ich wykonywania i poziomu ryzyka. Inaczej należy ocenić krótką pracę biurową, a inaczej pracę w magazynie, przy maszynach, na wysokości, w kontakcie z czynnikami niebezpiecznymi albo w warunkach wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej.

Kiedy zleceniodawca może wymagać badań lekarskich?

Państwowa Inspekcja Pracy w stanowisku Departamentu Prawnego Głównego Inspektoratu Pracy z lipca 2007 r. wskazywała, że jeżeli zagrożenia związane z warunkami pracy lub jej przebiegiem są na tyle duże, że nawet do doraźnego wykonywania tych prac powinny być dopuszczane wyłącznie osoby z odpowiednim stanem zdrowia i przeszkoleniem BHP, to podmiot organizujący pracę może wymagać od osoby zatrudnionej na podstawie umowy cywilnoprawnej poddania się badaniu lekarskiemu lub szkoleniu BHP.

W praktyce obowiązek badań może być uzasadniony zwłaszcza wtedy, gdy zleceniobiorca ma wykonywać czynności w warunkach podwyższonego ryzyka, obsługiwać urządzenia techniczne, pracować w miejscu o szczególnych zagrożeniach albo wykonywać zadania, przy których zły stan zdrowia mógłby stworzyć niebezpieczeństwo dla niego lub innych osób.

Jeżeli przepisy szczególne dla danej branży wymagają określonych badań lub zaświadczeń, zleceniodawca powinien uwzględnić także te regulacje. Dotyczy to przykładowo niektórych prac związanych z żywnością, opieką nad ludźmi, transportem, urządzeniami technicznymi albo pracami szczególnie niebezpiecznymi. Ocena zawsze powinna wynikać z realnych warunków wykonywania zlecenia, a nie wyłącznie z nazwy umowy.

Czy przy umowie-zleceniu są badania okresowe?

Pracownicze badania okresowe są elementem stosunku pracy. Przy typowej umowie-zleceniu nie powstaje więc automatycznie taki sam cykl badań okresowych jak przy umowie o pracę. Jeżeli jednak zleceniodawca uzna, że aktualna zdolność zdrowotna jest warunkiem bezpiecznego wykonywania zlecenia, może wymagać przedstawienia odpowiedniego zaświadczenia lub powtórzenia badań po upływie ich ważności.

Takie wymaganie powinno być proporcjonalne do ryzyka. Nie powinno służyć sztucznemu przerzucaniu na zleceniobiorcę obowiązków, które nie mają związku z bezpieczeństwem pracy. Dobrą praktyką jest opisanie w umowie, jakie badania są wymagane, kiedy należy je wykonać, kto wystawia skierowanie, kto wybiera placówkę i kto ponosi koszt.

Kto płaci za badania lekarskie i szkolenie BHP zleceniobiorcy?

W przypadku pracowników Kodeks pracy przewiduje zasadę finansowania badań profilaktycznych przez pracodawcę. Przy osobach wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych przepisy nie zawierają takiego samego, jednoznacznego mechanizmu rozliczenia kosztów.

Najbezpieczniej uregulować tę kwestię w umowie-zleceniu. Strony mogą wskazać, że koszt badań lub szkolenia ponosi zleceniodawca, zleceniobiorca albo że koszt jest zwracany po rozpoczęciu wykonywania zlecenia. Zapis powinien być czytelny, aby zleceniobiorca wiedział przed podjęciem pracy, jakie wydatki go czekają.

Jeżeli to zleceniodawca wymaga badań lub szkolenia, ponieważ sam organizuje pracę i dopuszcza zleceniobiorcę do określonych czynności, w praktyce często uzasadnione jest, aby to on poniósł koszt albo przynajmniej wyraźnie uzgodnił zasady jego rozliczenia. Brak postanowień w umowie może prowadzić do sporu, zwłaszcza gdy badania są warunkiem rozpoczęcia pracy.

Potrącenie kosztu badań lub szkolenia z wynagrodzenia zleceniobiorcy nie powinno następować automatycznie. Powinno mieć podstawę w umowie albo w odrębnym uzgodnieniu. Trzeba także uważać, aby takie rozliczenie nie prowadziło do obejścia przepisów o minimalnej stawce godzinowej przy umowach-zleceniach.

Co powinno znaleźć się w umowie?

Dobrze przygotowana umowa-zlecenie powinna jasno wskazywać, czy przed rozpoczęciem pracy wymagane są badania lekarskie, szkolenie BHP, dodatkowe zaświadczenia albo uprawnienia. Warto również opisać, kto kieruje na badania, kto wybiera jednostkę wykonującą badanie, jaki dokument ma przedstawić zleceniobiorca oraz czy koszt jest zwracany.

Jeżeli zlecenie ma być wykonywane w zakładzie zleceniodawcy, przy jego sprzęcie i według jego organizacji pracy, regulacje BHP powinny być szczególnie precyzyjne. Zleceniodawca powinien też poinformować zleceniobiorcę o ryzykach, zasadach poruszania się po terenie zakładu, instrukcjach stanowiskowych oraz środkach ochrony indywidualnej, jeśli są potrzebne.

FAQ

Czy zleceniobiorca zawsze musi mieć badania lekarskie?

Nie. Przy umowie-zleceniu nie ma automatycznego obowiązku badań jak przy stosunku pracy. Badania mogą być wymagane, gdy uzasadnia to rodzaj czynności, warunki wykonywania zlecenia albo przepisy szczególne dotyczące danej branży.

Czy zleceniodawca może nie dopuścić do pracy bez badań?

Tak, jeżeli badania są racjonalnie związane z bezpieczeństwem wykonywania pracy. Zleceniodawca organizujący pracę powinien dopuścić do niej tylko osobę, która może wykonywać zadania bez stwarzania nadmiernego ryzyka dla siebie i innych.

Kto powinien zapłacić za szkolenie BHP?

Przy umowie-zleceniu najlepiej ustalić to w umowie. Jeżeli szkolenie jest wymagane przez zleceniodawcę jako warunek dopuszczenia do pracy w jego zakładzie, zasadność przerzucenia kosztu na zleceniobiorcę może być sporna, zwłaszcza gdy nie wynika to z wcześniejszych uzgodnień.

Czy koszt badań można potrącić z wynagrodzenia zleceniobiorcy?

Nie powinno się tego robić bez podstawy w umowie albo wyraźnego uzgodnienia. Potrącenie musi być przejrzyste i nie powinno prowadzić do obejścia przepisów o minimalnej stawce godzinowej.

Czy nazwanie umowy zleceniem wystarczy, aby uniknąć obowiązków BHP?

Nie. Jeżeli praca jest wykonywana w zakładzie lub w miejscu wskazanym przez podmiot organizujący pracę, obowiązki związane z zapewnieniem bezpiecznych i higienicznych warunków mogą występować niezależnie od tego, że podstawą współpracy jest umowa cywilnoprawna.

Podsumowanie

Przy umowie-zleceniu badania lekarskie i szkolenie BHP zależą od realnych warunków wykonywania pracy. Nie ma automatycznego obowiązku pracowniczych badań okresowych, ale zleceniodawca może wymagać badań lub szkolenia, jeżeli jest to potrzebne do bezpiecznego wykonania zlecenia. Najwięcej sporów dotyczy kosztów, dlatego zasady ich ponoszenia warto zapisać w umowie przed rozpoczęciem pracy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141

2. Stanowisko Departamentu Prawnego Głównego Inspektoratu Pracy z lipca 2007 r., GNP/426/4560-364/07/PE

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.