Zakaz konkurencji w umowie o dzieło

Umowa o dzieło a brak statusu pracownika

Jeżeli zawarto umowę o dzieło, druga strona nie jest pracodawcą, lecz zamawiającym. Ma to istotne znaczenie, ponieważ przepisy Kodeksu pracy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie stosują się automatycznie do umów cywilnoprawnych.

W stosunku pracy zakaz konkurencji po zakończeniu zatrudnienia wymaga spełnienia szczególnych warunków i wiąże się z odszkodowaniem. Przy umowie o dzieło takiej ustawowej gwarancji co do zasady nie ma. Strony mogą jednak same ustalić odpłatność za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej albo później podpisać aneks zmieniający umowę.

Wyjątkiem może być sytuacja, w której umowa o dzieło w rzeczywistości ukrywa stosunek pracy, na przykład gdy wykonawca pracuje pod kierownictwem, w określonym miejscu i czasie, stale oraz w warunkach podporządkowania. Wtedy problem wymaga osobnej analizy, bo możliwe byłoby badanie rzeczywistego charakteru współpracy.

Czy zakaz konkurencji w umowie o dzieło jest dopuszczalny?

Umowa o dzieło jest umową cywilnoprawną. Jej treść strony mogą ukształtować stosunkowo swobodnie, ale nie całkowicie dowolnie. Granice wyznacza przede wszystkim art. 353(1) Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym treść lub cel umowy nie mogą sprzeciwiać się właściwości stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Zakaz konkurencji na czas wykonywania dzieła jest co do zasady dopuszczalny. Zamawiający może mieć uzasadniony interes w tym, aby wykonawca w trakcie projektu nie realizował identycznych lub bardzo podobnych zleceń dla podmiotów konkurencyjnych, zwłaszcza gdy ma dostęp do materiałów, know-how, koncepcji kreatywnych, danych klientów albo planów kampanii.

Inaczej należy oceniać bardzo szeroki zakaz, który obejmuje nie tylko rzeczywistą konkurencję, ale praktycznie całą aktywność zawodową wykonawcy. Im bardziej klauzula uniemożliwia normalne zarobkowanie, tym większe ryzyko, że będzie można kwestionować jej skuteczność.

Zakaz konkurencji po zakończeniu umowy

Najbardziej problematyczny jest zakaz obowiązujący po zakończeniu umowy o dzieło, szczególnie gdy trwa kilka miesięcy, obejmuje szeroki zakres usług i nie przewiduje żadnego wynagrodzenia. W takiej sytuacji wykonawca może argumentować, że postanowienie nadmiernie ogranicza jego wolność działalności zarobkowej i narusza zasady współżycia społecznego.

Nie oznacza to jednak, że każdy bezpłatny zakaz konkurencji po ustaniu umowy cywilnoprawnej jest automatycznie nieważny. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt V CSK 30/13, wskazał, że w umowie o świadczenie usług klauzula konkurencyjna bez ekwiwalentu, z karą umowną za naruszenie, może mieścić się w granicach swobody kontraktowej. Wyrok dotyczył innego typu umowy cywilnoprawnej, ale pokazuje ostrożne podejście sądów do automatycznego unieważniania takich postanowień.

W praktyce znaczenie mają zwłaszcza: czas trwania zakazu, zakres zakazanych czynności, branża, wysokość wynagrodzenia za dzieło, dostęp wykonawcy do poufnych informacji, siła negocjacyjna stron oraz to, czy zakaz rzeczywiście chroni interes zamawiającego, czy jedynie blokuje wykonawcy możliwość pracy.

Czy można jednostronnie odwołać zakaz konkurencji?

Co do zasady nie można jednostronnie odwołać zakazu konkurencji tylko dlatego, że stał się niekorzystny. Skoro umowa została podpisana przez obie strony, jej zmiana wymaga porozumienia, chyba że sama umowa przewiduje szczególne uprawnienie do wypowiedzenia albo uchylenia określonej klauzuli.

Można natomiast próbować zawrzeć aneks lub porozumienie, w którym strony:

• skrĂłcą czas obowiązywania zakazu,
• zawężą zakaz do konkretnych klientĂłw lub projektĂłw,
• wyłączą z zakazu określone rodzaje usług, na przykład grafikę niezwiązaną z montaĹźem obrazu i dĹşwięku,
• wprowadzą wynagrodzenie za okres powstrzymywania się od konkurencji,
• obniżą karę umowną albo ograniczą ją do rzeczywistych naruszeń godzących w interes zamawiającego.

Warto prowadzić negocjacje pisemnie albo co najmniej potwierdzać ustalenia e-mailem. Ustne zapewnienie, że zamawiający nie będzie egzekwował zakazu, może być trudne do udowodnienia w razie sporu.

Kiedy można kwestionować zakaz konkurencji?

Zakaz konkurencji można kwestionować przede wszystkim wtedy, gdy jest sprzeczny z ustawą, naturą umowy albo zasadami współżycia społecznego. Podstawą argumentacji mogą być art. 353(1) Kodeksu cywilnego oraz ogólne przepisy o nieważności czynności prawnej sprzecznej z ustawą lub zasadami współżycia społecznego. Ogólne przesłanki, kiedy umowa cywilna jest nieważna i nie wywołuje zamierzonych skutków, omawiamy szerzej osobno.

W sprawie grafika, montażysty lub innego twórcy szczególnie istotne mogą być następujące argumenty:

• zakaz obejmuje niemal całą działalność zawodową wykonawcy, a nie tylko realną konkurencję wobec zamawiającego,
• zakaz trwa po zakończeniu krĂłtkiej lub jednorazowej umowy,
• wynagrodzenie za dzieło było niskie w stosunku do ciężaru ograniczenia,
• brak jakiegokolwiek ekwiwalentu za okres po zakończeniu współpracy,
• kara umowna jest bardzo wysoka i oderwana od realnej szkody,
• zamawiający nie wykazuje rzeczywistego interesu wymagającego tak szerokiej ochrony.

Nie ma jednak gwarancji, że sąd podzieli te argumenty. Ocena zależy od konkretnej umowy, okoliczności jej zawarcia i sposobu wykonywania współpracy.

Kara umowna za naruszenie zakazu konkurencji

Jeżeli umowa przewiduje karę umowną, zamawiający może zażądać jej zapłaty po stwierdzeniu naruszenia zakazu. Nie musi przy tym zawsze wykazywać szkody w takiej samej wysokości jak kara, ponieważ sens kary umownej polega na uproszczeniu dochodzenia roszczenia.

Wykonawca nie jest jednak pozbawiony obrony. Może podnosić, że do naruszenia nie doszło, że nowa działalność nie była konkurencyjna, że klauzula jest nieważna albo że kara umowna powinna zostać zmniejszona. Kodeks cywilny przewiduje możliwość miarkowania kary umownej, zwłaszcza gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane albo kara jest rażąco wygórowana.

Ryzykowne jest natomiast założenie, że skoro zakaz jest niekorzystny, można go po prostu zignorować. Bezpieczniej najpierw uzyskać pisemną zgodę zamawiającego, aneks do umowy albo przygotować argumentację prawną przed przyjęciem zlecenia, które może zostać uznane za konkurencyjne.

Jak praktycznie rozwiązać problem?

Najczęściej warto zacząć od pisemnego wystąpienia do zamawiającego. W piśmie można wskazać, że zakaz po zakończeniu umowy jest zbyt szeroki, uniemożliwia wykonywanie zawodu, nie przewiduje wynagrodzenia i nie jest konieczny do ochrony interesów zamawiającego w takim zakresie.

Propozycja powinna być konkretna. Zamiast ogólnie żądać usunięcia zakazu, lepiej zaproponować nowe brzmienie klauzuli, na przykład ograniczenie jej do klientów zamawiającego, określonego projektu, konkretnej branży albo rzeczywiście konkurencyjnych działań. Alternatywnie można zaproponować wynagrodzenie za okres obowiązywania zakazu po zakończeniu umowy.

Jeżeli zamawiający odmawia, a wykonawca musi przyjąć nowe zlecenie, trzeba ocenić ryzyko sporu. W niektórych przypadkach zasadne może być uprzednie przygotowanie stanowiska prawnego, a w razie wezwania do zapłaty kary umownej - odpowiedź kwestionująca roszczenie.

Jeżeli podobne ograniczenie ma obowiązywać nie przy umowie o dzieło, lecz w stosunku pracy, zasady są inne. W takim przypadku warto osobno sprawdzić, jak działa zakaz konkurencji podczas zatrudnienia i jak go zapisać w dokumentacji pracowniczej.

FAQ

Czy w umowie o dzieło musi być odszkodowanie za zakaz konkurencji?

Nie zawsze. W umowie o dzieło nie ma automatycznej zasady takiej jak przy pracowniczym zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia. Brak wynagrodzenia może jednak być jednym z argumentów za kwestionowaniem zbyt szerokiego zakazu.

Czy mogę przyjąć inne zlecenie, jeśli zakaz konkurencji jest bardzo szeroki?

Można, ale trzeba liczyć się z ryzykiem sporu i żądaniem kary umownej. Przed przyjęciem zlecenia warto sprawdzić, czy nowy klient rzeczywiście konkuruje z zamawiającym i czy zakres prac pokrywa się z zakazem.

Czy zamawiający może żądać 50 000 zł kary za jedno naruszenie?

Jeżeli taka kara została zastrzeżona w umowie, zamawiający może jej dochodzić. Wykonawca może jednak bronić się, twierdząc, że nie doszło do naruszenia, klauzula jest nieważna albo kara jest rażąco wygórowana i powinna zostać zmniejszona.

Czy wystarczy ustna zgoda zamawiającego na nowe zlecenie?

Ustna zgoda jest ryzykowna dowodowo. Najlepiej uzyskać pisemną zgodę, aneks albo wiadomość e-mail jednoznacznie potwierdzającą, że konkretne zlecenie nie będzie traktowane jako naruszenie zakazu konkurencji.

Co zrobić, jeśli umowa została już podpisana?

Najpierw warto zaproponować aneks ograniczający zakaz albo wprowadzający wynagrodzenie za okres po zakończeniu umowy. Jeżeli zamawiający odmawia, trzeba ocenić ryzyko konkretnego zlecenia i przygotować argumenty na wypadek wezwania do zapłaty kary.

Podsumowanie

Zakaz konkurencji w umowie o dzieło nie jest z góry nieważny, ale nie każda klauzula będzie skuteczna w każdym zakresie. Największe wątpliwości budzi zakaz obowiązujący po zakończeniu umowy, bez wynagrodzenia, obejmujący szeroko całą aktywność zawodową wykonawcy.

W praktyce najbezpieczniej nie łamać zakazu bez wcześniejszej analizy. Warto dążyć do aneksu, pisemnej zgody zamawiającego albo zawężenia klauzuli. Jeżeli spór już powstał, można bronić się nieważnością postanowienia, brakiem rzeczywistej konkurencji lub żądać miarkowania kary umownej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt V CSK 30/13