• Stan prawny na: 2026-06-07
Dyrektor nie powinien zastępować płatnych zastępstw stałym, nieformalnym łączeniem oddziałów, jeżeli w praktyce nauczyciel prowadzi zajęcia z dodatkowymi uczniami bez podstaw organizacyjnych i bez zapewnienia bezpieczeństwa.
W artykule wyjaśniam, kiedy klasy łączone są dopuszczalne, czym różnią się od doraźnego zastępstwa, kiedy należy się wynagrodzenie i jak nauczyciel może zareagować na bezprawne polecenie.
Trzeba odróżnić dwie sytuacje: legalnie zaplanowaną organizację nauczania w klasach łączonych oraz doraźne dokładanie uczniów z innego oddziału do lekcji prowadzonej przez nauczyciela. To nie jest to samo.
Klasy łączone mogą występować w szkołach, w których wynika to z organizacji pracy szkoły, w szczególności z warunków demograficznych lub geograficznych. Taka organizacja powinna być przewidziana w dokumentacji szkoły, ujęta w arkuszu organizacji i zaakceptowana zgodnie z zasadami obowiązującymi przy organizacji roku szkolnego. Nie polega ona na spontanicznym przenoszeniu kilku, kilkunastu albo całych grup uczniów do innej klasy tylko dlatego, że nieobecny jest nauczyciel.
Jeżeli dyrektor w praktyce likwiduje płatne zastępstwa i poleca nauczycielom prowadzenie zajęć z uczniami kilku oddziałów jednocześnie, trzeba ocenić, czy nie dochodzi do obejścia przepisów o doraźnych zastępstwach oraz naruszenia zasad bezpieczeństwa uczniów. Znaczenie ma zwłaszcza liczba uczniów, wiek dzieci, rodzaj zajęć, warunki lokalowe, możliwość realizacji podstawy programowej i realna możliwość sprawowania opieki.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin - Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
W przypadku nieobecności nauczyciela dyrektor może powierzyć innemu nauczycielowi doraźne zastępstwo. Zgodnie z art. 35 ust. 2a Karty Nauczyciela godziną doraźnego zastępstwa jest przydzielona nauczycielowi godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć, realizowana w zastępstwie nieobecnego nauczyciela.
Za godziny doraźnych zastępstw przysługuje wynagrodzenie. Zasady obliczania i wypłacania wynagrodzenia określa Karta Nauczyciela oraz regulamin wynagradzania uchwalany przez organ prowadzący w granicach ustawowego upoważnienia. Organ prowadzący nie może jednak poleceniem oszczędnościowym pozbawić nauczycieli wynagrodzenia należnego za faktycznie wykonywane doraźne zastępstwa.
Jeżeli nauczyciel w swoim planie ma lekcję z klasą VI, a dyrektor dokłada mu uczniów z innego oddziału, to należy ustalić, czym faktycznie jest takie polecenie. Jeżeli nauczyciel ma jednocześnie realizować opiekę lub zajęcia także za nieobecnego nauczyciela, może to być doraźne zastępstwo, nawet gdy formalnie nazwano je łączeniem. Sama nazwa użyta przez dyrektora nie rozstrzyga sprawy.
Inaczej należy oceniać pojedynczą, nagłą nieobecność, a inaczej sytuację, w której wiadomo, że nauczyciel będzie nieobecny przez wiele tygodni albo miesięcy. Przy dłuższej nieobecności dyrektor powinien zorganizować pracę szkoły w sposób stabilny i zgodny z prawem, a nie opierać się na ciągłym nieformalnym łączeniu oddziałów.
Jednym z rozwiązań może być zatrudnienie nauczyciela na zastępstwo na podstawie Karty Nauczyciela, jeżeli spełnione są warunki do takiego zatrudnienia. Możliwe są także inne rozwiązania organizacyjne zgodne z przepisami, ale muszą one zapewniać prawidłową realizację zajęć oraz bezpieczeństwo uczniów.
Stałe łączenie różnych poziomów nauczania tylko dlatego, że szkoła chce uniknąć kosztów zastępstw, jest szczególnie ryzykowne. Problem jest jeszcze większy, gdy łączone są dzieci w bardzo różnym wieku, grupy realizujące inny materiał albo zajęcia wymagające zwiększonego nadzoru, na przykład wychowanie fizyczne, zajęcia techniczne czy zajęcia w pracowni.
Nauczyciel powinien wykonywać polecenia służbowe, ale tylko wtedy, gdy są zgodne z prawem, mieszczą się w zakresie obowiązków i nie narażają uczniów na niebezpieczeństwo. Nie można wymagać od nauczyciela wykonania polecenia, które w konkretnych warunkach uniemożliwia realne sprawowanie opieki albo prowadzi do obejścia przepisów o zastępstwach.
Odmowa powinna być jednak przemyślana i najlepiej udokumentowana. W praktyce warto wskazać dyrektorowi konkretne powody: zbyt dużą liczbę uczniów, różny wiek i poziom klas, brak możliwości realizacji tematu, brak warunków lokalowych, szczególne potrzeby uczniów albo zagrożenie bezpieczeństwa. Dobrze jest również poprosić o pisemne polecenie oraz odnotować okoliczności zdarzenia.
Nie każda sytuacja będzie automatycznie bezprawna. Krótkotrwałe zapewnienie opieki uczniom w wyjątkowej sytuacji może być oceniane inaczej niż regularne prowadzenie lekcji kilku oddziałów naraz. Dlatego kluczowe są konkretne okoliczności: czas trwania, liczba uczniów, rodzaj zajęć, powtarzalność praktyki i to, czy nauczyciel faktycznie wykonuje pracę za nieobecnego nauczyciela.
Jeżeli problem dotyczy organizacji pracy szkoły, bezpieczeństwa uczniów albo sposobu realizacji zajęć, właściwym adresatem skargi może być kuratorium oświaty jako organ nadzoru pedagogicznego. W piśmie warto opisać konkretne sytuacje, daty, oddziały, liczbę uczniów, rodzaj zajęć oraz to, czy praktyka ma charakter stały.
Jeżeli nauczyciel faktycznie realizuje doraźne zastępstwa, ale szkoła nie wypłaca wynagrodzenia, sprawę można zgłosić do Państwowej Inspekcji Pracy. Warto zabezpieczyć plan lekcji, wpisy w dzienniku, wiadomości od dyrekcji, wykazy zastępstw oraz inne dokumenty pokazujące, że nauczyciel wykonywał pracę ponad swój obowiązkowy wymiar zajęć.
Możliwe jest także zwrócenie się do organu prowadzącego, ale trzeba pamiętać, że organ prowadzący nie może zastępować dyrektora w bieżących decyzjach pedagogicznych ani nakazywać rozwiązań sprzecznych z prawem. Jeżeli zalecenie oszczędnościowe prowadzi do naruszania przepisów, nie usprawiedliwia to działań szkoły.
Poniższe przykłady pokazują, kiedy łączenie oddziałów może wywołać realne problemy prawne i organizacyjne.
Nauczycielka matematyki prowadzi lekcję z klasą V. Dyrektor poleca jej przyjąć dodatkowo kilkunastu uczniów z klasy VII, ponieważ ich nauczyciel jest chory. Uczniowie realizują inny materiał, a sala jest zbyt mała. W takiej sytuacji nauczycielka może wskazać, że nie ma warunków do prawidłowej realizacji zajęć i zapewnienia bezpieczeństwa oraz poprosić o pisemne polecenie.
Nauczyciel wychowania fizycznego ma zaplanowane zajęcia z jedną klasą. Z powodu nieobecności innego nauczyciela dyrektor dokłada mu drugą grupę, a lekcja odbywa się na sali gimnastycznej. Liczba uczniów znacząco wzrasta, a część z nich wykonuje inne ćwiczenia. Ryzyko wypadku jest większe, dlatego polecenie powinno zostać ocenione szczególnie ostrożnie.
Nauczycielka języka polskiego przez kilka miesięcy regularnie prowadzi zajęcia z własną klasą, a jednocześnie opiekuje się uczniami klasy, której nauczyciel przebywa na długim zwolnieniu. Szkoła nazywa to łączeniem klas i nie wypłaca wynagrodzenia. Jeżeli w praktyce nauczycielka wykonuje pracę w zastępstwie nieobecnego nauczyciela, może domagać się rozliczenia tych godzin.
Nie powinien tego robić, jeżeli nauczyciele faktycznie wykonują pracę w zastępstwie nieobecnych nauczycieli. Doraźne zastępstwo przewidziane w Karcie Nauczyciela jest odrębną podstawą do wypłaty wynagrodzenia.
Nie zawsze. Ocena zależy od okoliczności, zwłaszcza czasu trwania, liczby uczniów, wieku dzieci, rodzaju zajęć i możliwości zapewnienia bezpieczeństwa. Problem powstaje szczególnie wtedy, gdy jest to stała praktyka zastępująca płatne zastępstwa.
Jeżeli uczniowie zostali mu faktycznie powierzeni, nauczyciel powinien sprawować nad nimi opiekę. Dlatego ma prawo zgłaszać dyrektorowi, że w danych warunkach nie jest w stanie bezpiecznie prowadzić zajęć z połączoną grupą.
Najlepiej poprosić o potwierdzenie polecenia na piśmie, w wiadomości służbowej albo w innej formie możliwej do udokumentowania. Warto też samodzielnie sporządzić notatkę z datą, godziną, klasami i opisem sytuacji.
Jeżeli problem dotyczy wynagrodzenia za faktycznie zrealizowane zastępstwa, właściwa może być Państwowa Inspekcja Pracy. W sprawach organizacji nauczania i bezpieczeństwa uczniów warto rozważyć także zawiadomienie kuratorium oświaty.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19 z późn. zm.
2. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe.
3. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli.
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marta Handzlik
Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Specjalizuje się w prawie oświatowym i prawie pracy . Jest praktykującym prawnikiem z wieloletnim doświadczeniem zawodowym i byłym pracownikiem Ministerstwa Edukacji Narodowej....
>> więcej informacji