Czas służby żołnierza zawodowego - dyżury i godziny pracy

Pan Maksymilian jest żołnierzem zawodowym i w miesiącu pełni średnio 7 służb dyżurnych po 24 godziny. Nie chodzi o etatowy dyżur w stałym systemie dyżurów. Dyżury wypadają różnie: przykładowo od poniedziałku od godziny 8.00 do wtorku do godziny 8.00, następnie od środy do czwartku oraz od soboty do niedzieli. Kadry twierdzą, że po takim dyżurze żołnierz może wrócić do zwykłej służby, np. w piątek od 7.30 do 15.30, a sam dyżur 24-godzinny nie liczy się jako 24 godziny do normy czasu służby. Pytanie dotyczy tego, czy takie rozliczenie jest prawidłowe.

Przy ocenie tej sytuacji trzeba odróżnić rzeczywisty czas pozostawania na dyżurze od sposobu zaliczania dyżuru do norm czasu służby. Żołnierz faktycznie pełni dyżur przez 24 godziny, ale przepisy szczególne przewidują, że do podstawowego rozkładu czasu służby wlicza się z takiego dyżuru ograniczoną liczbę godzin. Jednocześnie przepisy chronią żołnierza przez obowiązek zwolnienia go z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia dyżuru oraz przez zasady udzielania czasu wolnego za dyżury w dni wolne.

Aktualna podstawa prawna czasu służby żołnierza zawodowego

Poprzednia ustawa z 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych nie jest już właściwą podstawą do bieżącego rozliczania czasu służby. Obecnie najważniejsze znaczenie ma art. 275 ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny oraz rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z 18 października 2023 r. w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych.

Z ustawy wynika, że wymiar czasu służby żołnierzy zawodowych jest określony ich zadaniami służbowymi. Zadania powinny być ustalane przez przełożonych w sposób pozwalający na ich wykonywanie w ramach 40 godzin służby w tygodniu. Wykonywanie zadań służbowych nie powinno przekraczać przeciętnie 48 godzin w tygodniu w czteromiesięcznym okresie rozliczeniowym. Za czas służby przekraczający 40 godzin w tygodniu żołnierzowi zawodowemu przysługuje czas wolny od służby w takim samym wymiarze.

Żołnierzowi zawodowemu przysługuje także co do zasady prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku w każdej dobie oraz 24 godzin nieprzerwanego odpoczynku w okresie siedmiodniowym. Nie są to jednak zasady absolutne. Ustawa przewiduje wyłączenia, m.in. wobec oficerów zawodowych pełniących obowiązki dowódców jednostek wojskowych oraz wobec żołnierzy realizujących zadania szczególnie istotne dla Sił Zbrojnych lub zadania o charakterze nadzwyczajnym niezbędne do ochrony interesów państwa, w szczególności podczas klęsk żywiołowych, służb i dyżurów, ćwiczeń, szkoleń oraz służby poza granicami państwa.

Podstawowy rozkład czasu służby

Rozporządzenie MON wskazuje, że przełożeni ustalają zadania służbowe żołnierzy w sposób pozwalający na wykonywanie ich w ramach 40 godzin służby w 5-dniowym tygodniu służby, z wyłączeniem dni ustawowo wolnych od pracy, zasadniczo od poniedziałku do piątku w godzinach od 7.30 do 15.30.

Ten rozkład nie zawsze musi wyglądać identycznie. Dowódca jednostki wojskowej może ustalić inne godziny służby w indywidualnie uzasadnionych przypadkach, np. ze względu na dojazd lub sprawy rodzinne, jeżeli nie koliduje to z obowiązkami służbowymi. Jeżeli uzasadniają to potrzeby służbowe, dowódca może również, za zgodą bezpośredniego przełożonego, ustalić inne godziny lub dni służby dla całej jednostki albo części stanu osobowego.

Oznacza to, że samo odejście od schematu 7.30-15.30 nie przesądza jeszcze o naruszeniu przepisów. Istotne jest, czy zmiana wynika z potrzeb służbowych, czy została prawidłowo zarządzona i czy prawidłowo rozliczono czas służby oraz przysługujący czas wolny.

Jak liczy się dyżur 24-godzinny?

Rozporządzenie rozróżnia m.in. dyżur, etatowy dyżur oraz służbę dyżurną. Dla spraw takich jak opisana najważniejsze jest to, że do czasu służby określonego w podstawowym rozkładzie zalicza się czas pełnienia służby dyżurnej lub dyżuru, ale nie więcej niż 8 godzin.

Nie oznacza to, że pozostałe godziny 24-godzinnego dyżuru nie istnieją. Oznacza to, że na potrzeby normy wynikającej z podstawowego rozkładu służby taki dyżur nie jest automatycznie liczony jako 24 godziny. Dlatego proste działanie 7 dyżurów × 24 godziny = 168 godzin nie odpowiada sposobowi, w jaki przepisy każą zaliczać dyżury do normy 40 godzin tygodniowo.

W praktyce dyżur trwający 24 godziny może więc dawać 8 godzin zaliczanych do czasu służby w podstawowym rozkładzie, ale jednocześnie uruchamia odrębne uprawnienia dotyczące zwolnienia z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia dyżuru oraz czasu wolnego za dyżur w dniu wolnym od służby.

Zwolnienie z innych zadań po dyżurze

Żołnierza wyznaczonego do pełnienia służby dyżurnej lub dyżuru trwającego co najmniej 24 godziny zwalnia się z wykonywania innych zadań służbowych w dniu rozpoczęcia i w dniu zakończenia tej służby lub dyżuru. To bardzo ważna zasada w sprawach, w których żołnierz kończy dyżur rano i ma być następnie kierowany do zwykłej służby.

Jeżeli więc żołnierz rozpoczyna dyżur w poniedziałek o godzinie 8.00 i kończy go we wtorek o godzinie 8.00, powinien być zwolniony z innych zadań służbowych zarówno w poniedziałek, jak i we wtorek. Nie oznacza to jednak automatycznie, że cały wtorek liczy się jako kolejne 8 godzin służby do normy tygodniowej. Jest to zwolnienie z wykonywania innych zadań po dyżurze, a nie dodatkowe naliczenie godzin.

Jeżeli dyżur kończy się w czwartek o godzinie 8.00, to co do zasady piątek może być zwykłym dniem służby, o ile zachowano wymagany odpoczynek, rozkład został prawidłowo ustalony i nie naruszono innych zasad rozliczania. Sam fakt, że czwartek był dniem zakończenia dyżuru, nie daje jeszcze automatycznie wolnego w piątek.

Dyżur w sobotę, niedzielę lub święto

Inaczej trzeba ocenić dyżury przypadające w dni ustawowo wolne od pracy albo w dodatkowe dni wolne od służby, np. soboty. Jeżeli żołnierz pełnił służbę dyżurną lub dyżur w takim dniu w wymiarze co najmniej 8 godzin, udziela mu się za ten dzień czasu wolnego w wymiarze jednego dnia. Jeżeli dyżur w dniu wolnym trwał krócej, czas wolny powinien odpowiadać liczbie godzin dyżuru w tym dniu.

Przy dyżurze od soboty od godziny 8.00 do niedzieli do godziny 8.00 trzeba osobno spojrzeć na sobotę i niedzielę. W sobotę żołnierz pełni dyżur przez 16 godzin, a w niedzielę przez 8 godzin. W zależności od tego, jak w jednostce ustalono dodatkowe dni wolne i jaki był rozkaz dyżuru, może to oznaczać prawo do czasu wolnego za dyżur w każdym z tych dni wolnych. Tę kwestię należy oceniać na podstawie konkretnego grafiku, rozkazu i ewidencji.

Dyżur nieetatowy a etatowy dyżur

W pytaniu wskazano, że nie chodzi o służbę etatową. To istotne, ponieważ rozporządzenie zawiera szczególne zasady dla żołnierzy pełniących etatowe dyżury. Dla nich dowódca jednostki wojskowej ustala rozkład czasu służby w planach dyżurów na kolejne 28-dniowe okresy, tak aby na każdego przypadało łącznie po 160 godzin służby, w tym 6 etatowych dyżurów, 6 godzin szkolenia doskonalącego oraz 10 godzin do dyspozycji dowódcy jednostki.

Jeżeli żołnierz pełniący etatowe dyżury pełni więcej niż 6 dyżurów w 28-dniowym okresie, za każdy dodatkowy dyżur przysługuje mu zwolnienie z jednego dyżuru w kolejnym 28-dniowym okresie albo w najbliższym czteromiesięcznym okresie rozliczeniowym. Gdy nie ma możliwości takiego zwolnienia, dowódca może, za zgodą żołnierza, udzielić czasu wolnego w wymiarze jednego dnia.

Jeżeli dyżury pana Maksymiliana nie są etatowymi dyżurami w takim systemie, nie należy automatycznie stosować 28-dniowego modelu 160 godzin. Nadal jednak trzeba stosować ogólne zasady dotyczące zaliczenia maksymalnie 8 godzin dyżuru do podstawowego czasu służby oraz zwolnienia z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia dyżuru.

Ocena sytuacji pana Maksymiliana

Stanowisko kadr jest częściowo zrozumiałe, ale wymaga doprecyzowania. Mają rację, jeżeli twierdzą, że 24-godzinny dyżur nie jest automatycznie liczony jako 24 godziny do normy 40 godzin służby tygodniowo. Z rozporządzenia wynika bowiem, że do czasu służby w podstawowym rozkładzie zalicza się taki dyżur, ale nie więcej niż 8 godzin.

Nie można jednak na tej podstawie pominąć pozostałych skutków dyżuru. Po dyżurze trwającym co najmniej 24 godziny żołnierz powinien być zwolniony z innych zadań w dniu rozpoczęcia i w dniu zakończenia dyżuru. Jeżeli dyżur przypada w sobotę, niedzielę albo święto, trzeba dodatkowo ustalić, czy za ten dzień należy udzielić czasu wolnego.

Przykładowo, jeżeli pan Maksymilian pełni dyżur od środy od godziny 8.00 do czwartku do godziny 8.00, powinien być zwolniony z innych zadań w środę i czwartek. Skierowanie go do zwykłej służby w piątek od 7.30 do 15.30 może być dopuszczalne, jeżeli zachowano odpoczynek i prawidłowo rozliczono cały tydzień. Gdyby jednak ewidencja pomijała dyżury w dni wolne albo nie uwzględniała czasu wolnego należnego za takie dni, żołnierz powinien domagać się wyjaśnienia i korekty rozliczenia.

Warto też zwrócić uwagę, że przepisy o czasie służby żołnierzy zawodowych nie są tym samym co przepisy Kodeksu pracy o nadgodzinach. Zasadniczym sposobem rekompensaty czasu służby ponad 40 godzin tygodniowo jest czas wolny od służby w takim samym wymiarze, a nie automatyczna wypłata dodatku jak u pracownika cywilnego.

Co zrobić, gdy rozliczenie dyżurów budzi wątpliwości?

W pierwszej kolejności żołnierz powinien sprawdzić rozkazy, grafik dyżurów, ewidencję czasu służby i informacje o udzielonym czasie wolnym. Rozporządzenie przewiduje prowadzenie ewidencji czasu służby potwierdzającej wykonywanie zadań ponad normy określone dla podstawowego rozkładu. W ewidencji powinny znaleźć się m.in. czas wykonywania zadań przekraczający normy, termin wykorzystania czasu wolnego oraz numer rozkazu lub decyzji dotyczącej udzielenia czasu wolnego.

Jeżeli dokumenty nie zgadzają się z faktycznym przebiegiem służby, warto złożyć do przełożonego pisemny wniosek o wyjaśnienie rozliczenia, wskazując konkretne daty dyżurów, godziny rozpoczęcia i zakończenia oraz dni wolne, w które dyżury przypadały. Wniosek powinien dotyczyć przede wszystkim prawidłowego ujęcia dyżurów w ewidencji i udzielenia należnego czasu wolnego.

Jeżeli sprawa dotyczy szerszego problemu w jednostce, powtarzającego się braku czasu wolnego lub naruszenia odpoczynku, celowe może być uzyskanie indywidualnej analizy dokumentów. W takich sprawach decydują szczegóły: rodzaj dyżuru, podstawa jego wprowadzenia, stanowisko żołnierza, rozkaz, plan służby, dni wolne oraz to, czy chodzi o zadania objęte ustawowym wyłączeniem norm czasu służby.

Przykłady

FAQ

Czy dyżur 24-godzinny żołnierza zawodowego liczy się jako 24 godziny służby?

Nie wprost do podstawowej normy czasu służby. Do czasu służby w podstawowym rozkładzie zalicza się czas pełnienia służby dyżurnej lub dyżuru, ale nie więcej niż 8 godzin. Jednocześnie dyżur trwający 24 godziny ma znaczenie dla zwolnienia z innych zadań oraz dla czasu wolnego za dyżur w dniu wolnym.

Czy po zejściu z dyżuru rano można kazać żołnierzowi pracować tego samego dnia?

Co do zasady nie powinno się wyznaczać mu innych zadań służbowych w dniu zakończenia dyżuru trwającego co najmniej 24 godziny. Rozporządzenie stanowi, że żołnierza zwalnia się z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia takiego dyżuru.

Czy żołnierz może wrócić do zwykłej służby następnego dnia po zakończeniu dyżuru?

Tak, jest to możliwe, jeżeli zachowano wymagany odpoczynek i prawidłowo ustalono rozkład służby. Przykładowo po dyżurze zakończonym w czwartek o 8.00 zwykła służba w piątek od 7.30 może być dopuszczalna, ale trzeba sprawdzić cały grafik i ewidencję.

Czy za dyżur w sobotę lub niedzielę zawsze należy się dzień wolny?

Jeżeli żołnierz pełnił służbę dyżurną lub dyżur w dniu ustawowo lub dodatkowo wolnym od służby przez co najmniej 8 godzin, przysługuje mu za ten dzień czas wolny w wymiarze jednego dnia. Przy krótszym dyżurze czas wolny odpowiada liczbie godzin dyżuru w tym dniu.

Czy żołnierz zawodowy dostaje zapłatę za nadgodziny?

Podstawowym mechanizmem rekompensaty za czas służby przekraczający 40 godzin tygodniowo jest czas wolny w takim samym wymiarze. Sprawy finansowe mogą zależeć od innych przepisów o uposażeniu i należnościach, dlatego nie należy automatycznie stosować zasad z Kodeksu pracy dotyczących pracowników cywilnych.

Podsumowanie

Czas służby żołnierza zawodowego trzeba rozliczać według przepisów wojskowych, a nie według typowych zasad prawa pracy. W aktualnym stanie prawnym kluczowe są ustawa o obronie Ojczyzny i rozporządzenie MON z 18 października 2023 r. Dyżur 24-godzinny nie jest co do zasady liczony jako 24 godziny do podstawowej normy czasu służby, ale daje istotne uprawnienia związane ze zwolnieniem z innych zadań oraz czasem wolnym za dyżur w dni wolne.

W sprawie pana Maksymiliana nie wystarczy więc porównać łącznej liczby faktycznych godzin dyżuru z miesięczną liczbą godzin pracy. Trzeba sprawdzić, jakiego rodzaju dyżury pełni, czy były to dyżury w dni wolne, czy prawidłowo zwolniono go z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia dyżuru oraz czy prowadzona ewidencja pokazuje należny czas wolny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 825 - akt prawny
2. Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 października 2023 r. w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych, Dz.U. 2023 poz. 2263 - akt prawny

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.