Czy dyrektor może zabrać nauczycielowi godziny?

Podział godzin w szkole a ochrona nauczyciela mianowanego

Dyrektor szkoły odpowiada za organizację pracy szkoły i przygotowanie arkusza organizacji. W praktyce oznacza to, że decyduje, jak rozdzielić godziny między nauczycieli, komu powierzyć konkretne klasy, a także jak zapewnić realizację ramowych planów nauczania. Ta kompetencja nie jest jednak nieograniczona.

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania szczególne znaczenie ma to, czy szkoła rzeczywiście nie ma możliwości zapewnienia mu pełnego wymiaru zajęć. Jeżeli godziny danego przedmiotu nadal istnieją, a jednocześnie przydziela się je nowo zatrudnianej osobie albo innym nauczycielom w godzinach ponadwymiarowych, może powstać pytanie, czy ograniczenie etatu nauczyciela mianowanego jest rzeczywiście uzasadnione.

Sąd Najwyższy w wyroku z 12 marca 2010 r., sygn. akt II PK 279/2009, wskazał, że polityka kadrowa należy do dyrektora szkoły, ale stosunek pracy z mianowania korzysta ze szczególnej ochrony. Oznacza to, że rozwiązanie lub ograniczenie takiego stosunku pracy powinno być oparte na realnych przyczynach organizacyjnych, a nie wyłącznie na preferencjach dyrektora. Szerszy kontekst tej kwestii omawiamy także w artykule: Łączenie pensum pedagoga i doradcy zawodowego.

Czy dyrektor może zatrudnić trzeciego nauczyciela tego samego przedmiotu?

Przepisy nie zakazują dyrektorowi zatrudnienia kolejnego nauczyciela tego samego przedmiotu. Szkoła może potrzebować dodatkowej osoby z różnych przyczyn, na przykład ze względu na organizację planu lekcji, zastępstwa, podział na grupy, kwalifikacje dodatkowe albo przewidywane zmiany kadrowe.

Problem prawny pojawia się wtedy, gdy zatrudnienie nowej osoby prowadzi do odebrania godzin nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania i w konsekwencji do ograniczenia jego etatu albo stworzenia pozoru braku godzin. Jeżeli w szkole są godziny, które mogłyby uzupełnić pensum nauczyciela mianowanego, dyrektor powinien brać to pod uwagę przed przydzielaniem godzin ponadwymiarowych innym osobom lub tworzeniem dodatkowego zatrudnienia.

Nie oznacza to, że nauczyciel ma bezwzględne prawo do prowadzenia wszystkich dotychczasowych klas albo do niezmiennego układu planu. Ma natomiast prawo oczekiwać, że decyzje organizacyjne będą racjonalne, zgodne z kwalifikacjami nauczycieli i nie będą omijały ochrony wynikającej z Karty Nauczyciela.

Zmiana przedmiotu, inne zajęcia i tak zwane zapychacze

W praktyce trzeba odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza występuje wtedy, gdy dyrektor w ramach tego samego stanowiska i zgodnie z kwalifikacjami przydziela nauczycielowi inne klasy, grupy lub zajęcia, ale nauczyciel nadal ma pełny etat. Druga występuje wtedy, gdy przydział zajęć oznacza faktyczne przeniesienie na inne stanowisko, zmianę rodzaju pracy, inne pensum albo ograniczenie zatrudnienia.

Karta Nauczyciela przewiduje, że przeniesienie nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania na inne stanowisko następuje na zasadach określonych w art. 18. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślano, że pojęcie stanowiska w Karcie Nauczyciela nie zawsze oznacza konkretny przedmiot, taki jak biologia, historia czy język polski. Znaczenie może mieć rodzaj stanowiska nauczycielskiego i związany z nim tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć.

Jeżeli więc nauczyciel przedmiotu ma otrzymać część godzin z innego obszaru, trzeba sprawdzić przede wszystkim: czy ma do nich kwalifikacje, czy zajęcia należą do tego samego stanowiska w rozumieniu przepisów, czy nie wiążą się z innym pensum oraz czy nie wymagają formalnej zgody nauczyciela. Nie każda niechciana godzina jest bezprawna, ale nie każdy przydział można narzucić jednostronnie.

Kiedy odebranie godzin może być niezgodne z prawem?

Największe ryzyko naruszenia prawa występuje wtedy, gdy nauczycielowi mianowanemu ogranicza się wymiar zatrudnienia, mimo że w szkole są godziny możliwe do przydzielenia zgodnie z jego kwalifikacjami. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której inni nauczyciele otrzymują godziny ponadwymiarowe, zatrudnia się nową osobę, a jednocześnie nauczycielowi mianowanemu proponuje się ograniczenie etatu.

Zmiany organizacyjne mogą uzasadniać działania dyrektora, jeżeli są rzeczywiste. Chodzi na przykład o zmniejszenie liczby oddziałów, zmiany planu nauczania albo inne przyczyny powodujące, że szkoła nie może zapewnić dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze. Sama chęć innego rozłożenia godzin albo odmłodzenia kadry nie powinna zastępować prawdziwej przyczyny organizacyjnej.

Jeżeli dyrektor wręcza wypowiedzenie, proponuje ograniczenie zatrudnienia albo wymaga podpisania zgody na zmianę warunków, nauczyciel powinien dokładnie sprawdzić treść pisma. Istotne jest, czy wskazano konkretną przyczynę, od kiedy zmiana ma obowiązywać, jaki będzie wymiar zatrudnienia i jakie godziny pozostają w szkole.

Co może zrobić nauczyciel?

W pierwszej kolejności warto poprosić dyrektora o pisemne wyjaśnienie planowanego przydziału godzin oraz o wskazanie, jakie godziny danego przedmiotu przewidziano w arkuszu organizacji. Nauczyciel może również zapytać, czy inni nauczyciele tego samego przedmiotu mają godziny ponadwymiarowe i czy planowane jest zatrudnienie nowej osoby.

Jeżeli nauczyciel otrzymuje pismo o ograniczeniu zatrudnienia, wypowiedzeniu albo przeniesieniu, nie powinien zwlekać z analizą sprawy. Terminy na kwestionowanie czynności pracodawcy są krótkie i co do zasady liczy się je od doręczenia pisma. W sprawach nauczycielskich często kluczowe są dokumenty: arkusz organizacji, aneksy do arkusza, przydział czynności, kwalifikacje nauczycieli oraz informacje o godzinach ponadwymiarowych.

Jeżeli natomiast nauczyciel nadal ma pełny etat, a spór dotyczy głównie tego, że część godzin jest mniej atrakcyjna, roszczenia są zwykle trudniejsze. Nadal można oceniać, czy przydział jest zgodny z kwalifikacjami i stanowiskiem, ale samo niezadowolenie z planu lekcji albo z utraty części klas nie zawsze wystarczy do skutecznego sporu sądowego.

FAQ

Czy nauczyciel mianowany ma prawo do tych samych klas co dotychczas?

Co do zasady nie. Dyrektor może zmienić przydział klas i grup, jeżeli nauczyciel nadal wykonuje pracę zgodną z kwalifikacjami i zachowuje warunki zatrudnienia. Inaczej należy oceniać sytuację, gdy zmiana prowadzi do ograniczenia etatu albo zmiany stanowiska.

Czy dyrektor może dać godziny nowemu nauczycielowi, gdy brakuje godzin dla nauczyciela mianowanego?

Może zatrudniać nowych nauczycieli, ale powinien wykazać racjonalne przyczyny takiej decyzji. Jeżeli nauczycielowi mianowanemu brakuje godzin do pełnego etatu, a jednocześnie godziny są przydzielane nowej osobie lub jako ponadwymiarowe innym nauczycielom, sprawa może wymagać kontroli prawnej.

Czy nauczyciel musi zgodzić się na zajęcia z innego przedmiotu?

To zależy od kwalifikacji, rodzaju zajęć i tego, czy dochodzi do zmiany stanowiska w rozumieniu Karty Nauczyciela. Jeżeli przydział wykracza poza kwalifikacje albo oznacza przeniesienie na inne stanowisko, dyrektor nie powinien traktować sprawy jak zwykłej zmiany planu lekcji.

Czy można iść do sądu, gdy nauczyciel nadal ma pełny etat?

Można rozważyć spór, ale jego powodzenie zależy od konkretnych naruszeń. Jeżeli nauczyciel zachował pełny wymiar zatrudnienia, a przydzielone zajęcia są zgodne z kwalifikacjami i stanowiskiem, sama niekorzystna organizacja godzin może nie wystarczyć.

Jakie dokumenty są najważniejsze przy ocenie sprawy?

Najważniejsze są: arkusz organizacji szkoły, aneksy do arkusza, przydział czynności, kwalifikacje nauczycieli, informacja o godzinach ponadwymiarowych oraz ewentualne pisma dotyczące ograniczenia zatrudnienia, przeniesienia albo wypowiedzenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19
2. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 12 marca 2010 r., sygn. akt II PK 279/2009