• Stan prawny na: 2026-10-15
Dyrektor nie może uznać każdej dodatkowej lekcji, zastępstwa albo stałej pracy w świetlicy za bezpłatny element 40-godzinnego tygodnia pracy nauczyciela. Jeżeli są to zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze ponad obowiązkowe pensum, co do zasady powinny być rozliczone jako godziny ponadwymiarowe albo doraźne zastępstwa.
Od 1 stycznia 2026 r. wynagrodzenie za przydzielone godziny ponadwymiarowe przysługuje również wtedy, gdy zajęcia nie odbyły się z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel był gotowy do ich realizacji. Wyjaśniamy zasady odpłatności, ustawowe limity i sposób dochodzenia zaległej zapłaty.
Nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązuje tygodniowy czas pracy do 40 godzin, ale nie oznacza to, że dyrektor może wypełnić cały ten czas dodatkowymi lekcjami, świetlicą albo zastępstwami bez wynagrodzenia. Karta Nauczyciela odróżnia obowiązkowy tygodniowy wymiar zajęć, czyli pensum, od pozostałych czynności nauczyciela, takich jak przygotowanie do zajęć, sprawdzanie prac, doskonalenie zawodowe, zebrania czy inne czynności wynikające z zadań szkoły.
Jeżeli nauczyciel ma już zrealizowane swoje pensum, a dyrektor przydziela mu kolejne zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze prowadzone bezpośrednio z uczniami, nie można automatycznie uznać ich za bezpłatne czynności w ramach 40 godzin. W zależności od charakteru przydziału będą to najczęściej godziny ponadwymiarowe albo godziny doraźnego zastępstwa.
Inaczej należy oceniać jednorazowe czynności organizacyjne, opiekuńcze lub statutowe, które nie są dodatkową godziną zajęć ponad pensum. Granica w praktyce bywa sporna, dlatego znaczenie ma charakter przydzielonego zadania, jego wymiar oraz to, czy nauczyciel prowadził zaplanowane zajęcia z uczniami, czy wykonywał inną czynność związaną z pracą szkoły.
Trzeba także odróżnić wynagrodzenie za rzeczywiście przeprowadzone dodatkowe zajęcia od szczególnego prawa do zapłaty za godziny ponadwymiarowe, które zostały przydzielone, lecz nie odbyły się z przyczyn niedotyczących nauczyciela. Ten drugi przypadek reguluje art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela.
Zgodnie z art. 35 Karty Nauczyciela w szczególnych przypadkach, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji programu nauczania lub zapewnienia opieki w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, nauczyciel może być zobowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością.
Godziną ponadwymiarową jest przydzielona nauczycielowi godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru takich zajęć. Nie należy jej utożsamiać z każdą czynnością wykonywaną poza lekcjami albo po zakończeniu zajęć danego dnia.
Co do zasady liczba godzin ponadwymiarowych przydzielonych bez zgody nauczyciela nie może przekraczać 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Przydział w większym wymiarze wymaga zgody nauczyciela, a łączna liczba godzin ponadwymiarowych nie może przekraczać 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Należy także uwzględnić szczególne ograniczenia dotyczące określonych kategorii nauczycieli.
Ten wątek ma osobne, bardziej szczegółowe omówienie: godziny ponadwymiarowe nauczyciela.
Szkoła nie rozlicza dodatkowych godzin nauczyciela?
Jeżeli dyrektor odmawia zapłaty za zastępstwa, świetlicę albo przydzielone godziny ponadwymiarowe, prawnik może ocenić dokumentację szkoły, podstawę przydziału i zasadność roszczenia o wynagrodzenie.
Zapytaj o zapłatę za dodatkowe godziny ›Od 1 stycznia 2026 r. obowiązuje nowe brzmienie art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela, wprowadzone ustawą z 21 listopada 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1849). Przepis rozszerzył prawo nauczycieli do wynagrodzenia za przydzielone godziny ponadwymiarowe, których nie udało się przeprowadzić.
Wynagrodzenie przysługuje również wtedy, gdy przydzielone zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze nie zostały zrealizowane z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel pozostawał gotowy do ich realizacji. Nie jest więc prawidłowe automatyczne odmawianie zapłaty wyłącznie dlatego, że zaplanowana lekcja się nie odbyła.
Znaczenie mają dwa warunki: niezrealizowanie przydzielonych godzin z przyczyn niedotyczących nauczyciela oraz jego rzeczywista gotowość do prowadzenia zajęć. Samo wpisanie godzin do arkusza organizacyjnego nie przesądza jeszcze o prawie do zapłaty bez zbadania tych okoliczności.
Nauczyciel ma przydzielone tygodniowe godziny ponadwymiarowe. Klasa wyjeżdża na wycieczkę szkolną i część zajęć się nie odbywa. Jeżeli nauczyciel pozostaje gotowy do ich realizacji, a niezrealizowanie wynika z organizacji pracy szkoły, zachowuje prawo do wynagrodzenia za odpowiednio rozliczone godziny ponadwymiarowe.
Nauczyciel prowadzi w ramach przydzielonych godzin ponadwymiarowych nauczanie indywidualne. Uczeń jest nieobecny z powodu choroby, a nauczyciel był przygotowany i gotowy do przeprowadzenia zajęć. Nieobecność ucznia nie pozbawia nauczyciela wynagrodzenia, jeżeli spełnione są przesłanki art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela.
Podobnie należy oceniać odwołanie zaplanowanych zajęć z przyczyn organizacyjnych szkoły, jeżeli nauczyciel był gotowy do ich realizacji. Inaczej jest w przypadku nieobecności samego nauczyciela, np. z powodu choroby, gdy nie pozostawał on gotowy do przeprowadzenia zajęć. W takiej sytuacji nie można wywodzić prawa do wynagrodzenia za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe wyłącznie z art. 35 ust. 3e. Ewentualne świadczenia za okres nieobecności podlegają odrębnym zasadom.
Dyrektor może powierzyć nauczycielowi w czasie zaplanowanych godzin ponadwymiarowych inne zadania statutowe szkoły, w tym określone zajęcia opiekuńcze lub wychowawcze. Wykonanie takich zastępczych zadań nie jest jednak warunkiem zachowania wynagrodzenia, jeżeli nauczyciel był gotowy do przeprowadzenia przydzielonych zajęć, a ich niezrealizowanie nastąpiło z przyczyn go niedotyczących. Takie stanowisko przedstawiło Ministerstwo Edukacji Narodowej w wyjaśnieniach z 29 grudnia 2025 r.
Choć nowelizacja weszła w życie 1 stycznia 2026 r., ustawodawca przewidział zastosowanie nowego brzmienia art. 35 ust. 3e także do ustalania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe przypadające do realizacji od 1 września 2025 r. Oznacza to możliwość rozliczenia również wcześniejszych niezrealizowanych godzin, jeśli zostały spełnione ustawowe warunki.
Wynagrodzenie należne z tego tytułu za okres od 1 września do 31 grudnia 2025 r., niewypłacone na podstawie poprzedniego brzmienia przepisów, miało zostać wypłacone do 6 lutego 2026 r. Jeżeli szkoła nie dokonała wymaganego rozliczenia, nauczyciel powinien zweryfikować zaległe godziny i wystąpić o należną zapłatę.
Przy obliczaniu wynagrodzenia trzeba również stosować art. 35 ust. 3f Karty Nauczyciela, regulujący odpowiednie ustalanie obowiązkowego wymiaru zajęć w tygodniach obejmujących wskazane w ustawie dni, w których zajęcia nie są realizowane albo nie zostały zaplanowane. Nie należy automatycznie odejmować każdej niezrealizowanej lekcji od liczby płatnych godzin ponadwymiarowych. Rozliczenie powinno obejmować właściwy tydzień, obowiązujące pensum i ustawowe reguły jego pomniejszania.
Godzina doraźnego zastępstwa to godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowana powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć, w zastępstwie nieobecnego nauczyciela. Jeżeli nauczyciel zastępuje kolegę lub koleżankę i prowadzi z uczniami zajęcia, opiekę albo inną godzinę ujętą w organizacji pracy szkoły, taka godzina powinna zostać rozliczona jako doraźne zastępstwo.
Nie ma decydującego znaczenia, czy zastępujący nauczyciel prowadzi lekcję dokładnie ze swojej specjalności. W praktyce doraźne zastępstwo często polega na zapewnieniu uczniom opieki i bezpieczeństwa w czasie, w którym szkoła ma obowiązek zorganizować zajęcia lub opiekę. Jeżeli jest to przydzielona godzina zastępstwa ponad pensum, powinna zostać wykazana i opłacona.
Warto odróżnić doraźne zastępstwo od zwykłego, krótkiego nadzoru organizacyjnego, na przykład chwilowego dopilnowania klasy do przyjścia nauczyciela. Im bardziej czynność przypomina pełną godzinę zajęć lub opieki w zastępstwie nieobecnego nauczyciela, tym mocniejsze są argumenty za odpłatnym rozliczeniem.
Art. 35 ust. 3e dotyczy godzin ponadwymiarowych. Nie należy automatycznie przenosić przewidzianej w nim zasady wynagradzania za niezrealizowane godziny na każde odwołane doraźne zastępstwo. Przy zastępstwach konieczne jest odrębne ustalenie, czy doszło do realizacji zajęć i jaka podstawa prawna uzasadnia ewentualną wypłatę.
Praktyczne omówienie podobnego problemu: czy nauczyciel musi zgadzać się na zastępstwa.
Stała obsługa świetlicy po lekcjach wymaga szczególnej ostrożności w ocenie. Jeżeli nauczyciel w ramach swojego stanowiska i pensum ma przydzielone zajęcia świetlicowe, powinny one być rozliczane według właściwego dla niego obowiązkowego wymiaru zajęć. Jeżeli natomiast nauczyciel ma już pełne pensum na swoim stanowisku, a dodatkowo po lekcjach regularnie prowadzi świetlicę z uczniami, taka praca nie powinna być traktowana jako bezpłatne wypełnienie 40 godzin.
Świetlica jest formą opieki nad uczniami, a więc może stanowić zajęcia opiekuńcze. Gdy jest przydzielona jako konkretna godzina pracy z uczniami ponad pensum, powinna być rozliczona zgodnie z zasadami dotyczącymi godzin ponadwymiarowych albo doraźnych zastępstw, zależnie od tego, czy ma charakter stały, czy wynika z zastępstwa za nieobecnego nauczyciela.
Dyrektor nie powinien też przerzucać na nauczyciela ryzyka braku środków finansowych. Jeżeli szkoła organizacyjnie potrzebuje dodatkowych godzin zajęć lub opieki, powinna zaplanować ich rozliczenie zgodnie z przepisami, a nie oczekiwać bezpłatnej pracy.
Nauczycielka edukacji wczesnoszkolnej ma pełne pensum. Przez cały semestr dyrektor wpisuje ją dwa razy w tygodniu do grafiku świetlicy po lekcjach, ponieważ brakuje wychowawcy świetlicy. Jeżeli są to rzeczywiste zajęcia opiekuńcze z uczniami ponad jej obowiązkowy wymiar zajęć, szkoła nie powinna traktować ich jako bezpłatnej obecności w ramach 40 godzin. Trzeba ustalić właściwe pensum, podstawę przydziału oraz sposób obliczenia wynagrodzenia.
Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw ustala się według zasad wynikających z Karty Nauczyciela oraz przepisów i regulaminów płacowych właściwych dla danej szkoły. W uproszczeniu stawkę za jedną godzinę ustala się na podstawie wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy, jeżeli spełnione są warunki jego uwzględnienia.
Znaczenie ma także rodzaj zajęć, które nauczyciel realizuje. Inny obowiązkowy wymiar zajęć może dotyczyć nauczyciela przedmiotu, wychowawcy świetlicy czy innego stanowiska pedagogicznego. W razie sporu warto ustalić, na jakiej podstawie dyrektor zakwalifikował daną godzinę oraz czy została ona prawidłowo ujęta w dokumentacji szkoły.
W przypadku godzin ponadwymiarowych niezrealizowanych z przyczyn niedotyczących nauczyciela należy dodatkowo ustalić, które zajęcia były przydzielone, dlaczego się nie odbyły i czy nauczyciel pozostawał gotowy do ich realizacji. Rozliczenie powinno uwzględniać również ustawowe reguły tygodniowego obliczania godzin ponadwymiarowych, w tym art. 35 ust. 3f Karty Nauczyciela.
Nauczyciel powinien sprawdzić przede wszystkim arkusz organizacyjny, plan zajęć, wykaz zastępstw, ewidencję przeprowadzonych i odwołanych godzin, paski wynagrodzeń oraz regulamin wynagradzania obowiązujący u danego organu prowadzącego. To te dokumenty zwykle pomagają ustalić, czy szkoła prawidłowo rozliczyła dodatkową pracę.
Jeżeli dodatkowe godziny powtarzają się przez kilka tygodni lub miesięcy, warto nie ograniczać się do ustnych ustaleń. Poproś o pisemne wskazanie podstawy przydziału godzin i sposobu ich rozliczenia. Przy godzinach odwołanych dokumentuj także przyczynę odwołania i swoją gotowość do prowadzenia zajęć.
Najpierw warto zebrać dokumenty potwierdzające przydział i wykonywanie dodatkowych godzin. Mogą to być grafiki, dziennik elektroniczny, wykazy zastępstw, polecenia dyrektora, wiadomości e-mail, notatki z datami i godzinami, a także paski wynagrodzeń pokazujące brak wypłaty. Im bardziej precyzyjna dokumentacja, tym łatwiej wykazać roszczenie.
Jeżeli spór dotyczy niezrealizowanych godzin ponadwymiarowych, należy ustalić przyczynę ich niezrealizowania oraz zachować dowody gotowości do pracy, np. plan zajęć, informację o odwołaniu lekcji, korespondencję z dyrekcją lub dokumentację nieobecności klasy. Nieobecność nauczyciela i odwołanie zajęć z przyczyn organizacyjnych szkoły nie są sytuacjami równoważnymi.
Następnie nauczyciel może zwrócić się do dyrektora o wyjaśnienie sposobu rozliczenia godzin i wypłatę należnego wynagrodzenia. Dobrze zrobić to pisemnie, wskazując konkretne daty, liczbę godzin, rodzaj zajęć oraz podstawę żądania. W przypadku odwołanych godzin ponadwymiarowych warto wskazać art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela i opisać okoliczności potwierdzające gotowość do ich realizacji.
Jeżeli sprawa nie zostanie rozwiązana w szkole, można rozważyć skierowanie pisma do organu prowadzącego, zwrócenie się o pomoc do związków zawodowych, Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzenie roszczenia przed właściwym sądem pracy.
Roszczenia ze stosunku pracy co do zasady przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym stały się wymagalne. W przypadku nauczycieli znaczenie ma Karta Nauczyciela, a w sprawach w niej nieuregulowanych odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu pracy. Nie warto więc zwlekać z wyjaśnieniem zaległych wypłat, zwłaszcza gdy problem trwa od dłuższego czasu.
Jeżeli dodatkowe godziny wynikały z dodatkowych obowiązków nauczyciela, trzeba również sprawdzić, czy chodziło o zajęcia ponad pensum, czy o inne zadania statutowe szkoły. Od tej kwalifikacji zależy podstawa żądania wynagrodzenia.
Jeżeli jest to godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowana ponad pensum w zastępstwie nieobecnego nauczyciela, powinna zostać rozliczona jako godzina doraźnego zastępstwa. Nie wystarczy powołanie się na 40-godzinny tydzień pracy.
Tak, jeżeli są spełnione warunki art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela: chodzi o przydzielone godziny ponadwymiarowe, zajęcia nie odbyły się z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel pozostawał gotowy do ich realizacji. Nieobecność klasy nie oznacza wtedy automatycznie utraty wynagrodzenia.
Nie. Dyrektor może przydzielić w tym czasie inne zadania statutowe, ale samo niewyznaczenie takich zadań nie odbiera prawa do wynagrodzenia. Decydują przyczyna niezrealizowania przydzielonych godzin i gotowość nauczyciela do przeprowadzenia zajęć.
Stałe prowadzenie świetlicy z uczniami po zrealizowaniu pensum co do zasady nie powinno być traktowane jako bezpłatna czynność. Trzeba jednak sprawdzić stanowisko nauczyciela, jego pensum, plan zajęć i podstawę przydziału tych godzin.
Karta Nauczyciela dopuszcza przydzielenie godzin ponadwymiarowych w szczególnych przypadkach i w ustawowych limitach. Przydział większy niż 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć wymaga zgody nauczyciela i nie może przekroczyć 1/2 tego wymiaru. Należy uwzględnić także szczególne ograniczenia przewidziane dla określonych nauczycieli.
Nie. Jeżeli nauczyciel nabył prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe lub doraźne zastępstwa, szkoła powinna je rozliczyć. Dotyczy to również niezrealizowanych godzin ponadwymiarowych objętych art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela. Problemy organizacyjne lub budżetowe nie znoszą ustawowego prawa do wynagrodzenia.
Należy zebrać dokumenty potwierdzające przydział godzin, ich wykonanie albo gotowość do realizacji zajęć odwołanych z przyczyn niedotyczących nauczyciela. Następnie warto wystąpić pisemnie do dyrektora o rozliczenie i wypłatę, a w razie odmowy rozważyć dalsze kroki wobec organu prowadzącego, Państwowej Inspekcji Pracy lub sądu pracy.
Przy sporze o zaległe wynagrodzenie najlepiej zestawić tygodniowe przydziały zajęć z dokumentacją ich realizacji, informacjami o odwołanych lekcjach i otrzymanymi wypłatami. Pozwala to odróżnić należności za faktycznie wykonane godziny od wynagrodzenia zachowanego na podstawie art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin. Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marta Handzlik
Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Specjalizuje się w prawie oświatowym i prawie pracy . Jest praktykującym prawnikiem z wieloletnim doświadczeniem zawodowym i byłym pracownikiem Ministerstwa Edukacji Narodowej....
>> więcej informacji