• Stan prawny na: 2026-10-17
Nauczyciel pobierający świadczenie kompensacyjne może dorabiać, ale rodzaj podmiotu i wysokość przychodu mają kluczowe znaczenie. Praca w jednostce objętej Kartą Nauczyciela co do zasady powoduje zawieszenie świadczenia niezależnie od kwoty wynagrodzenia. Szczególne wyjątki dotyczące zatrudnienia związanego z uczniami z Ukrainy obowiązywały do 31 sierpnia 2026 r.
Zajęcia dla studentów na uczelni co do zasady nie powodują automatycznego zawieszenia świadczenia. Umowa zlecenia może jednak podlegać rozliczeniu przez ZUS według limitów przychodu. Wyjaśniamy, jak odróżnić te sytuacje i jakie obowiązki ma świadczeniobiorca.
Tak, samo pobieranie nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie oznacza całkowitego zakazu jakiejkolwiek aktywności zarobkowej. Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje: pracę w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela oraz inną działalność zarobkową, np. zajęcia prowadzone na uczelni na podstawie umowy cywilnoprawnej.
Jeżeli zajęcia są prowadzone dla uczelni, czyli podmiotu działającego w obszarze szkolnictwa wyższego, a nie dla szkoły, przedszkola lub placówki wymienionej w art. 1 Karty Nauczyciela, nie powinno dojść do automatycznego zawieszenia świadczenia tylko z tego powodu, że osoba uprawniona prowadzi zajęcia dydaktyczne. Uczelnia jako taka nie jest jednostką oświatową objętą tym przepisem Karty Nauczyciela.
Nie oznacza to jednak, że każda wypłata pozostaje obojętna dla ZUS. Jeżeli umowa generuje przychód z działalności podlegającej ubezpieczeniom społecznym, ZUS rozlicza go według zasad ograniczania świadczeń stosowanych przy dorabianiu przez osoby, które nie osiągnęły jeszcze powszechnego wieku emerytalnego.
Chcesz dorabiać bez ryzyka utraty świadczenia kompensacyjnego?
Prawnik może przeanalizować proponowaną umowę, status placówki oraz zasady rozliczenia przychodu w ZUS. Pomoże ustalić, czy podjęcie konkretnej pracy może spowodować zawieszenie albo zmniejszenie świadczenia.
Zapytaj o swoją umowę i świadczenie ›Najostrzejsza zasada dotyczy pracy w jednostkach wymienionych w art. 1 Karty Nauczyciela. Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych podjęcie pracy w takich jednostkach powoduje zawieszenie prawa do świadczenia bez względu na wysokość uzyskiwanego przychodu.
Chodzi przede wszystkim o pracę w publicznych i niepublicznych przedszkolach, szkołach, placówkach oświatowych, placówkach doskonalenia nauczycieli oraz innych jednostkach objętych zakresem art. 1 Karty Nauczyciela. Znaczenie ma nie tylko nazwa stanowiska, ale również to, czy podmiot mieści się w zakresie tego przepisu.
Jeżeli więc nauczyciel pobierający świadczenie kompensacyjne podejmie pracę w szkole lub placówce objętej Kartą Nauczyciela, ZUS może zawiesić wypłatę nawet wtedy, gdy wynagrodzenie jest niewielkie, jednorazowe albo wypłacane na podstawie umowy cywilnoprawnej. W razie wątpliwości należy ustalić status podmiotu, dla którego wykonywane są zajęcia, oraz rzeczywisty charakter wykonywanej pracy.
Od ogólnej zasady zawieszania nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego przewidziano czasowe wyjątki związane z zapewnieniem kształcenia uczniom przybyłym z Ukrainy. Wynikały one z art. 58 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.
W brzmieniu nadanym ustawą z dnia 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy (Dz.U. z 2026 r. poz. 203) art. 58 przewidywał, że do 31 sierpnia 2026 r. nie stosuje się art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych w określonych przypadkach zatrudnienia w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela.
Wyłączenie obejmowało między innymi:
W ostatnim przypadku znaczenie miał stan istniejący w dniu nawiązania stosunku pracy, a nie wyłącznie późniejsza liczba uczniów z Ukrainy. Wyjątek nie obejmował automatycznie każdego rodzaju aktywności wykonywanej na rzecz szkoły.
Stan na 17 października 2026 r.: wskazany okres szczególnej ochrony przed zawieszeniem świadczenia już upłynął. Od 1 września 2026 r. zatrudnienie w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela należy ponownie oceniać według ogólnej zasady z art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Sam fakt pracy z uczniami z Ukrainy nie stanowi już podstawy do zastosowania wygasłego wyjątku.
Jeżeli zatrudnienie rozpoczęło się przed 1 września 2026 r. i trwało również po tej dacie, trzeba odrębnie ocenić okres objęty wyjątkiem oraz okres po jego wygaśnięciu. Wcześniejsze spełnienie warunków art. 58 nie oznacza bezterminowego zachowania prawa do wypłaty świadczenia przy dalszej pracy w szkole.
Czasowe wyłączenie automatycznego zawieszenia na podstawie art. 9 ust. 2 nie uchylało zasad rozliczania przychodu wynikających z art. 9 ust. 1. Przychód z pracy objętej wyjątkiem mógł więc nadal wpływać na wysokość wypłacanego świadczenia według właściwych limitów.
Umowa zlecenia co do zasady jest tytułem do ubezpieczeń społecznych, chyba że w konkretnej sytuacji występuje ustawowy wyjątek. Dlatego przychód ze zlecenia wykonywanego poza jednostką objętą Kartą Nauczyciela może powodować zmniejszenie albo zawieszenie świadczenia, jeżeli przekroczy obowiązujące progi przychodu.
Stosuje się mechanizm znany z rozliczania wcześniejszych emerytur i rent, do którego odsyła art. 9 ust. 1 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Jeżeli przychód nie przekracza 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, świadczenie zasadniczo jest wypłacane bez zmniejszenia. Po przekroczeniu tego progu, ale bez przekroczenia 130% przeciętnego wynagrodzenia, świadczenie może zostać zmniejszone na zasadach ustawowych. Przychód przekraczający 130% przeciętnego wynagrodzenia może spowodować zawieszenie wypłaty.
Kwoty odpowiadające tym progom zmieniają się co trzy miesiące. Z tego powodu przed zawarciem lub kontynuowaniem umowy warto sprawdzić aktualne kwoty graniczne publikowane przez ZUS oraz porównać je z planowanym przychodem podlegającym rozliczeniu.
Przy ustalaniu wpływu przychodu znaczenie mają również zasady rozliczania świadczenia w poszczególnych miesiącach lub w ujęciu rocznym. Samo otrzymanie wyższego wynagrodzenia w jednym miesiącu nie powinno być analizowane w oderwaniu od właściwego okresu rozliczeniowego.
Umowa o dzieło jest oceniana inaczej niż zlecenie. Co do zasady prawdziwa umowa o dzieło, zawarta z podmiotem innym niż własny pracodawca i niewykonywana na rzecz własnego pracodawcy, nie stanowi tytułu do ubezpieczeń społecznych. W takiej sytuacji przychód z dzieła zwykle nie powinien być rozliczany według limitów zawieszania i zmniejszania świadczenia.
Trzeba jednak zachować ostrożność. Sama nazwa umowy nie przesądza o jej charakterze. Jeżeli w rzeczywistości osoba stale prowadzi zajęcia według harmonogramu, pod kierownictwem organizatora, bez indywidualnie oznaczonego rezultatu, ZUS może uznać, że umowa nazwana dziełem ma cechy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług.
W razie takiej kwalifikacji przychód może zostać potraktowany jak przychód z działalności podlegającej ubezpieczeniom społecznym, a wtedy może mieć wpływ na świadczenie kompensacyjne.
Należy przy tym oddzielnie ocenić status podmiotu zatrudniającego. Nawet prawidłowa kwalifikacja umowy jako dzieła nie daje podstaw do pominięcia art. 9 ust. 2, jeżeli rzeczywiście dochodzi do podjęcia pracy w jednostce objętej Kartą Nauczyciela.
Osoba pobierająca nauczycielskie świadczenie kompensacyjne powinna informować ZUS o podjęciu działalności zarobkowej, która może wpływać na prawo do świadczenia lub jego wysokość. Dotyczy to zwłaszcza umów zlecenia, zatrudnienia, działalności gospodarczej oraz pracy w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela.
W praktyce ZUS może wymagać oświadczenia albo zaświadczenia o przychodzie. Rozliczenie może nastąpić miesięcznie lub rocznie, zależnie od sytuacji i dokumentów złożonych przez świadczeniobiorcę. Jeżeli przychód został zgłoszony nieprawidłowo albo nie został zgłoszony wcale, ZUS może żądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na zasadach określonych w przepisach.
Najbezpieczniej przechowywać umowy, rachunki, informacje o wypłatach oraz dokumenty potwierdzające status podmiotu, dla którego wykonywane są zajęcia. Przy pracy dla uczelni pomocne może być wskazanie, że jest to uczelnia, a nie szkoła lub placówka objęta art. 1 Karty Nauczyciela.
W przypadku zatrudnienia objętego dawnym wyjątkiem ukraińskim należy dodatkowo zachować dokumentację pozwalającą wykazać rodzaj stanowiska, datę rozpoczęcia pracy oraz spełnienie warunków art. 58 w okresie jego obowiązywania. Ma to znaczenie zwłaszcza przy ewentualnym późniejszym rozliczeniu świadczenia za okres do 31 sierpnia 2026 r.
Jeżeli prowadzi Pani sporadyczne zajęcia dla studentów na uczelni, a uczelnia nie jest jednostką wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela, nie powinno dojść do automatycznego zawieszenia świadczenia tylko dlatego, że podjęła Pani taką aktywność.
Jeżeli jednak zajęcia są wykonywane na podstawie umowy zlecenia, trzeba uwzględnić limity przychodu. Niski i sporadyczny przychód może nie mieć wpływu na wypłatę, ale przekroczenie ustawowych progów może spowodować zmniejszenie albo zawieszenie świadczenia. Przy umowie o dzieło znaczenie ma to, czy jest to rzeczywiście umowa rezultatu, a nie umowa o świadczenie usług nazwana tylko dziełem.
Jeżeli natomiast podmiotem zlecającym byłaby szkoła, przedszkole, placówka doskonalenia nauczycieli albo inna jednostka objęta Kartą Nauczyciela, ryzyko jest znacznie większe, ponieważ zawieszenie może nastąpić niezależnie od wysokości wynagrodzenia. Od 1 września 2026 r. nie można już wyłączyć tej zasady wyłącznie na podstawie wygasłego wyjątku dotyczącego pracy z uczniami z Ukrainy.
Nauczycielka pobierająca świadczenie kompensacyjne prowadzi dwa wykłady gościnne na uczelni i otrzymuje wynagrodzenie na podstawie umowy o dzieło. Umowa dotyczy przygotowania i wygłoszenia konkretnego, jednorazowego wykładu, a podmiotem zamawiającym jest uczelnia. W takiej sytuacji nie ma automatycznego zawieszenia z powodu pracy w jednostce objętej Kartą Nauczyciela, ale trzeba zachować dokumenty potwierdzające charakter umowy. O tym, czy umowa jest rzeczywiście umową o dzieło, decyduje jej treść i sposób wykonywania.
Nauczyciel pobierający świadczenie kompensacyjne podpisuje we wrześniu 2026 r. umowę zlecenia ze szkołą niepubliczną objętą art. 1 Karty Nauczyciela na prowadzenie cyklicznych zajęć przygotowujących do egzaminu. Nawet jeżeli wynagrodzenie jest niewielkie, podjęcie pracy w takiej jednostce co do zasady powoduje zawieszenie prawa do świadczenia. Nie znajduje już zastosowania czasowy wyjątek przewidziany w art. 58 specustawy ukraińskiej.
Nauczyciel prowadzi zajęcia na uczelni na podstawie umowy zlecenia, a wynagrodzenie w jednym miesiącu jest wyższe niż zwykle. Ponieważ zlecenie może być tytułem do ubezpieczeń społecznych, przychód trzeba porównać z aktualnymi limitami ZUS. Po ich przekroczeniu świadczenie może zostać zmniejszone albo zawieszone, z uwzględnieniem zasad rozliczenia miesięcznego lub rocznego.
Co do zasady nie. Uczelnia działa w systemie szkolnictwa wyższego, a nie jako szkoła lub placówka oświatowa wymieniona w art. 1 Karty Nauczyciela. Warto jednak zawsze sprawdzić, jaki dokładnie podmiot zawiera umowę.
Nie każda. Znaczenie ma to, czy przychód podlega rozliczeniu przez ZUS i czy przekracza aktualne limity. Przy niskim przychodzie świadczenie może być wypłacane bez zmniejszenia. Odrębne zasady obowiązują jednak przy pracy w jednostce objętej Kartą Nauczyciela.
Sam fakt pracy z uczniami z Ukrainy nie daje już szczególnego zwolnienia z zasad zawieszania świadczenia. Wyjątki z art. 58 specustawy ukraińskiej obowiązywały do 31 sierpnia 2026 r. Od 1 września 2026 r. przy pracy w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela stosuje się ogólną zasadę z art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych.
Nie. Dotyczył stanowisk i sytuacji wskazanych w art. 58 specustawy, między innymi pomocy nauczyciela, nauczycieli języka polskiego oraz określonych przypadków zatrudnienia innych nauczycieli w szkołach, do których uczęszczali uczniowie z Ukrainy. Warunki wyjątku należało oceniać według przepisów obowiązujących w okresie zatrudnienia.
Może być neutralna dla rozliczenia przychodu, jeżeli rzeczywiście jest umową o wykonanie oznaczonego dzieła i nie stanowi tytułu do ubezpieczeń społecznych. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy umowa nazwana dziełem w praktyce przypomina stałe świadczenie usług. Trzeba również sprawdzić, czy praca nie jest wykonywana w jednostce objętej Kartą Nauczyciela.
Jeżeli działalność może wpływać na prawo do świadczenia albo jego wysokość, należy poinformować ZUS i rozliczyć przychód. Przy zleceniu jest to szczególnie istotne, ponieważ ZUS może badać przychód w odniesieniu do ustawowych limitów.
Jeżeli ZUS uzna, że świadczenie było wypłacane mimo przekroczenia limitów albo mimo pracy powodującej zawieszenie, może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranych kwot. Zakres obowiązku zwrotu i ewentualne odsetki zależą od przesłanek przewidzianych w przepisach oraz okoliczności konkretnej sprawy.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marta Handzlik
Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Specjalizuje się w prawie oświatowym i prawie pracy . Jest praktykującym prawnikiem z wieloletnim doświadczeniem zawodowym i byłym pracownikiem Ministerstwa Edukacji Narodowej....
>> więcej informacji