Urlop dla poratowania zdrowia a emerytura nauczyciela z art. 88 i 88a KN

Emerytura nauczycielska z art. 88 KN i art. 88a KN - aktualne rozróżnienie

W praktyce trzeba dziś odróżnić dwa rodzaje wcześniejszej emerytury nauczycielskiej. Pierwszy to emerytura bez względu na wiek na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela. Drugi to tzw. nowa emerytura nauczycielska z art. 88a Karty Nauczyciela, wprowadzana etapowo od 1 września 2024 r.

Art. 88 KN dotyczy nauczycieli, którzy mają wymagany okres zatrudnienia, w tym wymagany okres wykonywania pracy w szczególnym charakterze. W przypadku nauczycieli urodzonych po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., kluczowe znaczenie ma to, czy warunki zostały spełnione w ustawowym terminie, co do zasady do 31 grudnia 2008 r., z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy. Dlatego w indywidualnej sprawie nie wystarczy samo obecne posiadanie długiego stażu pracy - trzeba sprawdzić datę urodzenia, przebieg zatrudnienia, okresy pracy nauczycielskiej oraz dokumenty ZUS.

Od 1 września 2024 r. część nauczycieli może korzystać z emerytury z art. 88a KN. Zgodnie z informacjami ZUS uprawnienie to jest uruchamiane etapami: od 1 września 2024 r. dla nauczycieli urodzonych przed 1 września 1966 r., od 1 września 2025 r. dla nauczycieli urodzonych po 31 sierpnia 1966 r., a przed 1 września 1969 r., oraz od 1 września 2026 r. dla nauczycieli urodzonych po 31 sierpnia 1969 r. Warunki obejmują m.in. rozpoczęcie faktycznej pracy nauczycielskiej przed 1 stycznia 1999 r., co najmniej 30 lat okresów składkowych, w tym co najmniej 20 lat faktycznego wykonywania pracy nauczycielskiej w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć, brak prawa do emerytury z art. 88 ust. 2a KN oraz odpowiednią minimalną wysokość świadczenia.

Kiedy nauczyciel może skorzystać z urlopu dla poratowania zdrowia?

Urlop dla poratowania zdrowia reguluje art. 73 Karty Nauczyciela. Co do zasady przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony, po przepracowaniu wymaganego okresu w szkole, jeżeli zachodzi ustawowy cel urlopu. Urlop może służyć przeprowadzeniu zaleconego leczenia określonych chorób związanych z pracą nauczyciela albo odbyciu leczenia uzdrowiskowego lub rehabilitacji uzdrowiskowej.

Najczęściej problem pojawia się wtedy, gdy nauczyciel zbliża się do emerytury albo już spełnia warunki do wcześniejszej emerytury. Art. 73 ust. 2 KN stanowi, że nauczycielowi, któremu do nabycia prawa do emerytury brakuje mniej niż rok, urlop dla poratowania zdrowia udzielany w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia choroby nie może być udzielony na okres dłuższy niż do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym nauczyciel nabywa uprawnienia emerytalne.

W praktyce oznacza to, że roczny urlop zdrowotny na leczenie choroby nie jest dostępny dla nauczyciela, który już ma prawo do emerytury albo nabędzie je w czasie krótszym niż rok. W takim przypadku dyrektor powinien ustalić, kiedy nauczyciel nabywa uprawnienia emerytalne, i odpowiednio ograniczyć okres urlopu albo odmówić jego udzielenia w zakresie, w jakim urlop miałby przypadać po tej dacie.

Inaczej należy ocenić urlop zdrowotny na leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację uzdrowiskową. Po zmianach obowiązujących od 1 września 2025 r. ograniczenie emerytalne z art. 73 ust. 2 KN odnosi się do urlopu udzielanego na zalecone leczenie choroby, a nie do urlopu udzielanego na podstawie potwierdzonego skierowania na leczenie uzdrowiskowe albo rehabilitację uzdrowiskową. Taki urlop jest udzielany na okres wskazany w skierowaniu.

Czy nabycie prawa do emerytury wyklucza urlop zdrowotny?

Jeżeli chodzi o urlop na zalecone leczenie choroby, nabycie prawa do emerytury co do zasady zamyka drogę do uzyskania takiego urlopu. Stanowisko to było utrwalane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w szczególności w wyroku z 26 marca 2007 r., sygn. I PK 262/06, w którym podkreślono, że po nabyciu uprawnień emerytalnych nie jest możliwe udzielenie nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia na zasadach objętych ograniczeniem emerytalnym.

Obecnie trzeba jednak dodać ważne zastrzeżenie: po nowelizacji Karty Nauczyciela możliwe jest skorzystanie z urlopu zdrowotnego na leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację uzdrowiskową także przez nauczyciela z uprawnieniami emerytalnymi, jeżeli spełnione są warunki formalne, w tym istnienie odpowiedniego skierowania. Nie jest to jednak klasyczny roczny urlop na ogólne leczenie choroby.

W każdej sprawie trzeba więc ustalić trzy elementy: jaki rodzaj urlopu jest wnioskowany, kiedy nauczyciel nabywa prawo do emerytury oraz czy podstawą jest orzeczenie lekarskie o potrzebie leczenia, czy skierowanie na leczenie uzdrowiskowe albo rehabilitację uzdrowiskową.

Czy urlop dla poratowania zdrowia wlicza się do stażu pracy?

Urlop dla poratowania zdrowia jest okresem pozostawania w stosunku pracy. Dlatego co do zasady wlicza się do ogólnego stażu pracowniczego, od którego zależą uprawnienia pracownicze, takie jak nagroda jubileuszowa czy prawo do odprawy. Ma to znaczenie także przy ocenie, czy nauczyciel osiągnął wymagany okres pracy w szkole dla świadczeń pracowniczych.

Nie należy jednak automatycznie przyjmować, że urlop zdrowotny zawsze zwiększa okres faktycznego wykonywania pracy nauczycielskiej wymagany do wcześniejszej emerytury. Przy art. 88a KN ustawodawca posługuje się pojęciem faktycznego wykonywania pracy na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego. Okres urlopu zdrowotnego nie jest okresem faktycznego prowadzenia zajęć, dlatego przy ustalaniu 20 lat pracy nauczycielskiej dla art. 88a KN wymaga ostrożnej oceny.

Podobnie przy starszej emeryturze z art. 88 KN trzeba osobno badać ogólny okres zatrudnienia oraz okres pracy w szczególnym charakterze. Wątpliwości warto wyjaśnić na podstawie świadectw pracy, zaświadczeń ze szkół, akt osobowych i informacji z ZUS.

Rozwiązanie stosunku pracy i wniosek do ZUS

Przejście na wcześniejszą emeryturę nauczycielską wymaga odpowiedniego zakończenia stosunku pracy. W zależności od podstawy zatrudnienia i sytuacji kadrowej szkoły może to nastąpić przez wypowiedzenie, porozumienie stron, rozwiązanie z przyczyn organizacyjnych albo wygaśnięcie stosunku pracy w przypadkach przewidzianych w Karcie Nauczyciela.

Jeżeli nauczyciel sam wypowiada stosunek pracy, trzeba zweryfikować okres wypowiedzenia oraz to, czy rozwiązanie następuje z końcem roku szkolnego. W wielu przypadkach praktyczniejszym rozwiązaniem jest porozumienie stron, ponieważ pozwala ustalić datę zakończenia zatrudnienia bez czekania na pełny okres wypowiedzenia. Pracodawca nie ma jednak obowiązku zgodzić się na każdy zaproponowany termin.

Wniosek do ZUS o emeryturę nie musi być składany dokładnie 3 miesiące przed planowanym odejściem. Trzeba jednak pamiętać, że świadczenie jest przyznawane dopiero po spełnieniu warunków i z uwzględnieniem zasad dotyczących miesiąca złożenia wniosku. Złożenie wniosku zbyt wcześnie może skutkować odmową, a zbyt późne może przesunąć wypłatę świadczenia.

Dla bezpieczeństwa w dokumentach rozwiązujących stosunek pracy warto wyraźnie wskazać, że ustanie zatrudnienia następuje w związku z przejściem na emeryturę. Ma to znaczenie dla odprawy oraz dla wykazania związku między zakończeniem pracy a przejściem na świadczenie.

Odprawa emerytalna nauczyciela po zmianach od 2026 r.

Od 1 stycznia 2026 r. art. 87 KN przewiduje korzystniejsze stawki odprawy emerytalnej, rentowej oraz odprawy w związku z przejściem na nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Odprawa wynosi: po 10 latach pracy - równowartość 2-miesięcznego wynagrodzenia, po 15 latach pracy - 3-miesięcznego wynagrodzenia, a po 20 latach pracy - 6-miesięcznego wynagrodzenia.

Samo skrócenie okresu między złożeniem wniosku a odejściem z pracy nie obniża odprawy. Znaczenie ma to, czy nauczyciel spełnia warunki do świadczenia, czy stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę oraz jaki jest jego staż pracy uwzględniany do odprawy. Jeżeli nauczyciel był zatrudniony w więcej niż jednej szkole, odprawę wypłaca szkoła wskazana jako podstawowe miejsce zatrudnienia.

Porozumienie stron również nie pozbawia odprawy, jeżeli z treści dokumentów i okoliczności sprawy wynika, że rozwiązanie stosunku pracy pozostaje w związku z przejściem na emeryturę. Problem może powstać dopiero wtedy, gdy z dokumentów wynika inna przyczyna rozwiązania albo gdy ZUS odmówi przyznania świadczenia.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 515, w szczególności art. 73, art. 87, art. 88 i art. 88a - tekst aktu w ELI.
• Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2025 r. poz. 1160 - tekst aktu w ELI.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych, informacje o nowej emeryturze nauczycielskiej z art. 88a KN - informacja ZUS.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 26 marca 2007 r., I PK 262/06 - orzeczenie SN.