Dodatkowe obowiązki w pracy a zgoda pracownika

Czasowe powierzenie innej pracy

Punktem wyjścia jest art. 42 § 4 Kodeksu pracy. Przepis ten pozwala pracodawcy, w przypadkach uzasadnionych jego potrzebami, powierzyć pracownikowi inną pracę niż określona w umowie o pracę bez wypowiedzenia zmieniającego. Takie powierzenie jest jednak dopuszczalne tylko na okres nieprzekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym, nie może powodować obniżenia wynagrodzenia i musi odpowiadać kwalifikacjom pracownika.

Oznacza to, że doraźne zastępstwo kierowcy może być poleceniem służbowym, jeżeli pracownik ma wymagane uprawnienia, stan zdrowia pozwala na wykonywanie takiej pracy, a powierzenie ma charakter czasowy. Nie można jednak automatycznie traktować takiego rozwiązania jako sposobu na stałe zastąpienie etatu kierowcy innym pracownikiem bez zmiany warunków zatrudnienia.

Sąd Najwyższy wskazywał, że czasowe oddelegowanie pracownika do innych zajęć, mieszczące się w granicach art. 42 § 4 Kodeksu pracy, należy traktować jak polecenie służbowe, a nie jak obejście wypowiedzenia zmieniającego. Takie stanowisko wynika m.in. z wyroku z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt III PK 138/13, oraz z wyroku z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. akt II PK 185/04.

Stała zmiana zakresu obowiązków

Inaczej należy ocenić sytuację, w której pracodawca chce, aby pracownik zatrudniony na stanowisku doradcy na stałe przejął obowiązki kierowcy. Jeżeli prowadzenie samochodu służbowego nie jest tylko czynnością pomocniczą, lecz staje się stałym i istotnym elementem pracy, może dojść do zmiany rodzaju pracy lub istotnej zmiany zakresu obowiązków.

Nie każda zmiana zakresu czynności wymaga wypowiedzenia zmieniającego. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 listopada 1974 r., sygn. akt I PR 332/74, przyjął, że zmiana zakresu czynności nie jest istotną zmianą warunków pracy, jeżeli nowe czynności nie wykraczają poza obowiązki związane z pełnioną funkcją. Podobnie w wyroku z dnia 7 września 2005 r., sygn. akt II PK 292/04, wskazano, że przeniesienie pielęgniarki na inny oddział szpitala nie zawsze wymaga wypowiedzenia zmieniającego.

Jeżeli jednak nowe zadania są rodzajowo inne, bardziej obciążające, wymagają innych kwalifikacji albo w praktyce zastępują odrębne stanowisko pracy, pracodawca powinien uzyskać zgodę pracownika w porozumieniu zmieniającym albo zastosować wypowiedzenie zmieniające. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy wcześniej zastępstwo miało być incydentalne, a następnie pracodawca chce uczynić je stałym obowiązkiem.

Znaczenie podpisanego aneksu

Jeżeli pracownik podpisał aneks do zakresu obowiązków lub porozumienie, w którym zgodził się na zastępowanie kierowcy, sytuacja jest trudniejsza. Pracodawca może argumentować, że obowiązek ten został zaakceptowany i stał się częścią warunków zatrudnienia. Wtedy usunięcie tego obowiązku wymaga co do zasady porozumienia stron albo kolejnej zmiany warunków zatrudnienia.

Warto jednak sprawdzić treść podpisanego dokumentu. Istotne jest, czy aneks przewiduje tylko zastępstwo w razie nieobecności kierowców, czy stałe wykonywanie pracy kierowcy. Znaczenie ma także to, czy obowiązek opisano precyzyjnie, czy jest on zgodny z rodzajem pracy wskazanym w umowie i czy nie powoduje faktycznego zwiększenia wymiaru pracy bez rekompensaty.

Pracodawca ma obowiązek zaznajomić pracownika z zakresem obowiązków, sposobem wykonywania pracy na stanowisku i podstawowymi uprawnieniami. Wynika to z art. 94 pkt 1 Kodeksu pracy. Przepisy nie wymagają zawsze osobnego pisemnego zakresu czynności, ale w praktyce dokument ten ma duże znaczenie dowodowe.

Czy można odmówić prowadzenia auta służbowego?

Odmowa jest najmniej ryzykowna wtedy, gdy polecenie wykracza poza umówiony rodzaj pracy, nie mieści się w zaakceptowanym zakresie obowiązków, nie spełnia warunków czasowego powierzenia innej pracy albo narusza przepisy, w tym zasady bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracownik nie powinien wykonywać poleceń sprzecznych z prawem lub zagrażających bezpieczeństwu.

Jeżeli jednak prowadzenie auta zostało ujęte w podpisanym aneksie, a polecenie jest zgodne z kwalifikacjami pracownika i organizacją pracy, odmowa może zostać oceniona jako naruszenie obowiązków pracowniczych. W takim przypadku warto nie ograniczać się do ustnej odmowy, lecz złożyć pisemny wniosek o zmianę zakresu obowiązków oraz o wyjaśnienie podstawy polecenia.

W piśmie do pracodawcy można wskazać, że zgoda na zastępstwo była rozumiana jako rozwiązanie doraźne, a nie stałe przejęcie obowiązków po zwolnionym kierowcy. Można też zaproponować wykreślenie tego obowiązku, doprecyzowanie, że zastępstwo ma charakter wyjątkowy, albo ustalenie dodatkowego wynagrodzenia, jeżeli zadania faktycznie zwiększają zakres pracy.

Czy pracodawca może zwolnić pracownika za odmowę?

Nie można przyjąć jednej odpowiedzi dla każdej sytuacji. Jeżeli pracodawca poleca pracę rodzajowo inną niż ustalona w umowie, poza granicami art. 42 § 4 Kodeksu pracy, a pracownik odmawia wykonania takiego polecenia, zwolnienie dyscyplinarne może być nieuzasadnione. W orzecznictwie wskazywano, że niedopuszczalne jest rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia wyłącznie dlatego, że pracownik nie zgodził się wykonać polecenia dotyczącego pracy rodzajowo innej niż ustalona w angażu.

Nie oznacza to jednak pełnej ochrony przed każdym rozstaniem z pracodawcą. Pracodawca może próbować wręczyć wypowiedzenie zmieniające, a przy braku akceptacji nowych warunków umowa rozwiąże się z upływem okresu wypowiedzenia. Może też wypowiedzieć umowę o pracę, jeżeli wskaże rzeczywistą i konkretną przyczynę wypowiedzenia, a przepisy nie wymagają w danej sytuacji szczególnej ochrony pracownika.

Przy wypowiedzeniu zmieniającym pracownik może odmówić przyjęcia zaproponowanych warunków. Co do zasady odmowę składa się przed upływem połowy okresu wypowiedzenia, a jeżeli pracodawca nie pouczył o tym prawie, odmowa może być złożona do końca okresu wypowiedzenia. Odmowa powoduje, że umowa rozwiązuje się z upływem okresu wypowiedzenia.

Co praktycznie zrobić, aby pozbyć się dodatkowego obowiązku?

Najbezpieczniejszym pierwszym krokiem jest pisemne wystąpienie do pracodawcy. W piśmie warto wskazać, że obowiązek zastępowania kierowcy miał mieć charakter wyjątkowy, obecnie stał się stały, a pracownik nie wyraża zgody na dalsze rozszerzanie obowiązków bez zmiany warunków zatrudnienia. Dobrze jest poprosić o pisemne potwierdzenie, czy pracodawca traktuje jazdę jako czasowe powierzenie innej pracy, element zakresu obowiązków, czy zmianę stanowiska.

Jeżeli pracodawca chce utrzymać obowiązek na stałe, można zaproponować porozumienie: albo wykreślenie zastępstwa kierowcy, albo ograniczenie go do konkretnych, wyjątkowych przypadków, albo wprowadzenie dodatkowego wynagrodzenia i jasnych zasad odpowiedzialności za samochód. Warto także ustalić, czy czas jazdy, przygotowania pojazdu i związane z tym czynności mieszczą się w czasie pracy.

Pracownik nie może jednostronnie wypowiedzieć tylko warunków pracy lub płacy. Art. 42 Kodeksu pracy przewiduje wypowiedzenie zmieniające jako instrument pracodawcy. Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, pracownik może rozważyć wypowiedzenie całej umowy o pracę, ale trzeba liczyć się z utratą zatrudnienia, jeżeli pracodawca nie przyjmie propozycji nowych warunków.

FAQ

Czy pracodawca może kazać mi wykonywać obowiązki innego stanowiska?

Może to zrobić czasowo, jeżeli spełnione są warunki z art. 42 § 4 Kodeksu pracy. Stałe powierzenie pracy innego rodzaju zwykle wymaga zgody pracownika albo wypowiedzenia zmieniającego.

Czy 3 miesiące czasowego powierzenia liczy się jednorazowo?

Limit dotyczy łącznie 3 miesięcy w roku kalendarzowym. Nie musi to być jeden nieprzerwany okres, ale pracodawca nie powinien obchodzić tego limitu przez powtarzanie krótkich oddelegowań.

Czy za dodatkowe obowiązki należy się dodatkowe wynagrodzenie?

Przepisy nie przewidują automatycznie dodatku za każde nowe zadanie. Wynagrodzenie nie może jednak zostać obniżone przy czasowym powierzeniu innej pracy, a przy stałym zwiększeniu obowiązków można negocjować zmianę płacy.

Co jeśli podpisałam aneks, ale rozumiałam go jako zastępstwo doraźne?

Trzeba przeanalizować treść aneksu i okoliczności jego podpisania. Jeżeli dokument mówi tylko o zastępstwie w razie nieobecności kierowcy, może to przemawiać przeciwko traktowaniu jazdy jako stałego obowiązku.

Czy odmowa jazdy samochodem służbowym grozi dyscyplinarką?

Ryzyko zależy od podstawy polecenia. Jeżeli polecenie jest zgodne z umową, kwalifikacjami i przepisami, odmowa może być ryzykowna. Jeżeli wykracza poza uzgodniony rodzaj pracy lub narusza prawo, pracownik ma mocniejsze argumenty obronne.

Podsumowanie

Jeżeli prowadzenie auta służbowego miało być tylko zastępstwem, a pracodawca chce uczynić z niego stały obowiązek, należy odróżnić czasowe powierzenie innej pracy od trwałej zmiany warunków zatrudnienia. Czasowe powierzenie jest możliwe tylko w granicach art. 42 § 4 Kodeksu pracy. Stała zmiana istotnych obowiązków powinna zostać uzgodniona z pracownikiem albo wprowadzona wypowiedzeniem zmieniającym.

Najlepiej zacząć od pisemnego wniosku o doprecyzowanie lub zmianę zakresu obowiązków. Dopiero po ustaleniu, czy obowiązek wynika z umowy, aneksu albo legalnego polecenia czasowego, można ocenić bezpieczeństwo odmowy i ryzyko ewentualnego wypowiedzenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
2. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt III PK 138/13
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. akt II PK 185/04
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1974 r., sygn. akt I PR 332/74
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 września 2005 r., sygn. akt II PK 292/04
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt II PK 216/11
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt III PK 50/14

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.