• Stan prawny na: 2026-10-13
Nauczyciel bibliotekarz zatrudniony w pełnym wymiarze zasadniczo rozlicza swoje pensum według stanowiska bibliotekarza. Jeżeli jednak w tej samej szkole ma prowadzić również zajęcia przedmiotowe objęte innym pensum, podstawowym rozwiązaniem jest odpowiednie ustalenie obowiązkowego wymiaru zajęć w ramach jednego stosunku pracy, zgodnie z art. 42 ust. 5c Karty Nauczyciela.
Wyjaśniamy, kiedy bibliotekarz może mieć godziny ponadwymiarowe, jak obliczyć pensum łączone przy dodatkowych lekcjach oraz dlaczego zawarcie drugiej umowy z tą samą szkołą nie jest standardowym sposobem rozliczenia takich zajęć.
Nauczyciel bibliotekarz może mieć godziny ponadwymiarowe, ale nie w każdej sytuacji i nie zawsze w taki sam sposób jak nauczyciel przedmiotowy. Trzeba odróżnić dodatkowe godziny wykonywane w ramach obowiązków bibliotekarza od dodatkowych zajęć z innego stanowiska, np. zajęć dydaktycznych z przedmiotu, dla którego obowiązuje pensum 18 godzin.
Zgodnie z art. 35 ust. 1 Karty Nauczyciela w szczególnych przypadkach wynikających z potrzeb szkoły nauczyciel może być obowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością. Liczba takich godzin nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć, a przydzielenie większej liczby godzin wymaga zgody nauczyciela i co do zasady nie może przekroczyć 1/2 tego wymiaru. Ustawa przewiduje szczególne rozwiązanie dotyczące nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych oraz praktycznej nauki zawodu.
Godziną ponadwymiarową jest przydzielona nauczycielowi godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej jego tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Dlatego najpierw trzeba ustalić właściwe pensum danego nauczyciela, a dopiero potem oceniać, czy dana godzina jest ponadwymiarowa.
Karta Nauczyciela przewiduje dla nauczycieli bibliotekarzy bibliotek szkolnych tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć w wysokości 30 godzin. Dla nauczycieli szkół podstawowych i ponadpodstawowych prowadzących typowe zajęcia dydaktyczne pensum wynosi co do zasady 18 godzin. To właśnie różnica między pensum 30/30 i 18/18 powoduje najwięcej wątpliwości.
Jeżeli nauczyciel bibliotekarz jest zatrudniony w pełnym wymiarze 30/30, a szkoła chce powierzyć mu jeszcze 2 godziny zajęć dydaktycznych z przedmiotu, nie należy automatycznie traktować tych godzin jak zwykłych godzin ponadwymiarowych bibliotekarza. Są to bowiem godziny związane z innym rodzajem obowiązków i innym pensum.
Podstawowym rozwiązaniem jest odpowiednie ukształtowanie warunków istniejącego stosunku pracy, uwzględnienie obu rodzajów obowiązków i zastosowanie zasad pensum łączonego. Trzeba przy tym sprawdzić arkusz organizacji szkoły, kwalifikacje nauczyciela, podstawę jego zatrudnienia, wymiar powierzonych zajęć oraz sposób dokonania zmiany warunków pracy. Nie każda zmiana przydziału obowiązków może zostać przeprowadzona jednostronną decyzją dyrektora; znaczenie ma między innymi to, czy nauczyciel jest zatrudniony na podstawie mianowania, czy umowy o pracę.
W jednym stosunku pracy nauczyciel powinien mieć ustalony jeden tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć, także wtedy, gdy wykonuje obowiązki przypisane do stanowisk o różnych pensach. Takie podejście odpowiada również oficjalnym wyjaśnieniom dotyczącym wykazywania zatrudnienia nauczycieli w Systemie Informacji Oświatowej.
Szkoła chce przydzielić bibliotekarzowi dodatkowe lekcje?
Prawnik może przeanalizować podstawę zatrudnienia, arkusz organizacyjny i proponowany przydział zajęć oraz ocenić sposób ustalenia pensum łączonego i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe.
Zapytaj o prawidłowe rozliczenie godzin ›Jeżeli nauczyciel realizuje w ramach jednego stosunku pracy obowiązki określone dla stanowisk o różnym tygodniowym obowiązkowym wymiarze godzin zajęć, zastosowanie ma art. 42 ust. 5c Karty Nauczyciela. Przepis ten nakazuje ustalić tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin jako iloraz łącznej liczby realizowanych godzin i sumy części etatów realizowanych w ramach poszczególnych pensów. Wynik zaokrągla się do pełnych godzin: część wyniku nieprzekraczającą pół godziny pomija się, a część przekraczającą pół godziny zaokrągla się w górę. Godziny wyliczone ponad tak ustalony wymiar są godzinami ponadwymiarowymi.
Nie jest więc prawidłowe proste założenie, że nauczyciel bibliotekarz zatrudniony na 30/30 może bez dalszej analizy otrzymać dodatkowe 2 godziny z pensum 18/18 jako zwykłe godziny ponadwymiarowe bibliotekarza. Jeżeli szkoła chce powierzyć mu obowiązki nauczyciela przedmiotu w ramach tego samego zatrudnienia, powinna ustalić pensum łączone i prawidłowo wykazać je w dokumentacji kadrowej i organizacyjnej.
Nauczycielka bibliotekarka jest zatrudniona w szkole w pełnym wymiarze 30/30. Szkoła chce dodatkowo powierzyć jej 2 godziny historii tygodniowo, a nauczycielka ma kwalifikacje do nauczania tego przedmiotu. Po odpowiednim ukształtowaniu obowiązków w ramach jednego stosunku pracy realizuje łącznie 32 godziny: 30 godzin bibliotekarskich i 2 godziny dydaktyczne. Suma części etatów wynosi 30/30 + 2/18 = 1,1111. Pensum łączone wynosi 32 / (30/30 + 2/18) = 28,8 godziny, czyli po ustawowym zaokrągleniu 29 godzin. Przy takim rozkładzie obowiązków różnica 32 - 29 daje 3 godziny ponadwymiarowe tygodniowo. Nie oznacza to, że automatycznie wystarczy dopisać 2 godziny ponadwymiarowe do dotychczasowego pensum 30 godzin ani że należy zawrzeć drugą umowę na 2/18. Przydział trzeba jeszcze ocenić pod kątem właściwego ukształtowania zatrudnienia i limitów z art. 35 Karty Nauczyciela.
Przykład pokazuje, że przy mieszanym przydziale zajęć liczba godzin ponadwymiarowych może różnić się od liczby dodatkowych lekcji przedmiotowych. Wynika to z ustawowego sposobu obliczania pensum łączonego. Nie można zatem ustalać wynagrodzenia wyłącznie przez przyjęcie, że dwie dodatkowe lekcje odpowiadają dwóm godzinom ponadwymiarowym.
Jeżeli szkoła zamierza utrzymać pełne 30 godzin bibliotekarskich i dodać zajęcia przedmiotowe, powinna dodatkowo sprawdzić, czy przyjęty przydział jest zgodny z przepisami o czasie pracy, potrzebami organizacyjnymi i ograniczeniami dotyczącymi godzin ponadwymiarowych. W innym wariancie można odpowiednio rozdzielić obowiązki bibliotekarskie i dydaktyczne w ramach ustalanego pensum łączonego.
Warto też pamiętać, że nauczyciel, który realizuje wymiar zajęć ustalony na podstawie art. 42 ust. 4a Karty Nauczyciela, nie może mieć przydzielonych godzin ponadwymiarowych, z wyjątkiem godzin doraźnych zastępstw. To ograniczenie może mieć znaczenie przy nietypowych konfiguracjach pensum.
Samo powierzenie nauczycielowi bibliotekarzowi dodatkowych zajęć przedmiotowych, nawet objętych innym pensum, nie uzasadnia standardowo zawarcia drugiej umowy o pracę z tym samym pracodawcą. Jeżeli nauczyciel ma wykonywać pracę nauczycielską w tej samej szkole na dwóch stanowiskach o różnych tygodniowych obowiązkowych wymiarach zajęć, zasadą jest jeden stosunek pracy i rozliczenie obowiązków na podstawie art. 42 ust. 5c Karty Nauczyciela.
Art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela przewiduje możliwość nawiązania stosunku pracy na podstawie umowy o pracę na czas określony w przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela. Przepis reguluje przesłanki zatrudnienia terminowego, ale nie oznacza, że z nauczycielem już zatrudnionym w szkole można automatycznie zawrzeć równoległą drugą umowę tylko dlatego, że dodatkowe zajęcia mają inne pensum.
Takie rozróżnienie jest ważne również przy ocenie dokumentów kadrowych. ZUS w oficjalnych wyjaśnieniach dotyczących dokumentacji pracowniczej wskazuje, że wykonywanie przez nauczyciela kilku rodzajów pracy nauczycielskiej na rzecz tej samej szkoły co do zasady następuje w ramach jednego stosunku pracy. Wyjaśnienie odwołuje się także do orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego domniemania jednego stosunku pracy przy wykonywaniu kilku rodzajów pracy dla tego samego pracodawcy.
Nie oznacza to bezwzględnego zakazu istnienia więcej niż jednego stosunku pracy z tym samym podmiotem we wszystkich możliwych okolicznościach. Szczególne sytuacje dotyczące odmiennych podstaw prawnych zatrudnienia wymagają odrębnej oceny. Nie należy jednak traktować ich jako ogólnej możliwości wydzielania godzin dydaktycznych bibliotekarza do kolejnej umowy nauczycielskiej. Ocenę należy rozpocząć od rzeczywistego charakteru powierzanych obowiązków i podstawy istniejącego stosunku pracy.
Przed zmianą przydziału zajęć dyrektor powinien zatem ustalić właściwy sposób zmiany warunków zatrudnienia, uwzględnić kwalifikacje nauczyciela oraz prawidłowo obliczyć obowiązkowy wymiar godzin. W zależności od podstawy zatrudnienia może to wymagać porozumienia stron lub zastosowania właściwego trybu przewidzianego w przepisach prawa pracy i Karcie Nauczyciela.
Odrębnie trzeba ocenić sytuację, w której zajęcia mają charakter doraźnego zastępstwa nieobecnego nauczyciela, a nie stałego lub okresowego przydziału obowiązków w arkuszu organizacji szkoły. Doraźne zastępstwo ma własną podstawę przydziału i zasady rozliczania; nie stanowi samo przez się powodu do zawierania kolejnej umowy.
Co do zasady nauczyciel może zostać zobowiązany do pracy w godzinach ponadwymiarowych do 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Większa liczba godzin wymaga jego zgody i zasadniczo nie może przekraczać 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Limity trzeba odnosić do właściwie ustalonego pensum nauczyciela, w tym pensum łączonego, a nie do dowolnie wybranego wymiaru. Szczególne odstępstwo ustawowe dotyczy, za zgodą nauczyciela, nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu.
Zgodnie z art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela bez zgody nie wolno przydzielać godzin ponadwymiarowych kobiecie w ciąży ani osobie wychowującej dziecko do lat 4. W szkołach trzeba też uwzględniać ograniczenia dotyczące stanowisk kierowniczych, obniżonego pensum oraz szczególnych rozwiązań organizacyjnych przewidzianych w art. 42 Karty Nauczyciela.
Inaczej należy traktować godziny doraźnych zastępstw. Są to godziny przydzielane w zastępstwie nieobecnego nauczyciela i rozliczane na zasadach przewidzianych dla tej kategorii godzin. Jeżeli problem dotyczy zastępstw w bibliotece, pomocny może być także tekst o tym, jak rozliczać zastępstwa nauczyciela bibliotekarza.
Za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Karta Nauczyciela reguluje również zasady ustalania wynagrodzenia za jedną godzinę oraz przypadki, w których wynagrodzenie przysługuje mimo niezrealizowania zaplanowanych godzin.
Od 1 stycznia 2026 r. art. 35 ust. 3e Karty Nauczyciela przewiduje prawo do wynagrodzenia za przydzielone, lecz niezrealizowane godziny ponadwymiarowe, jeżeli niezrealizowanie zajęć nastąpiło z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel był gotów do ich realizacji. Zachowanie wynagrodzenia w takim przypadku nie jest uzależnione od tego, czy dyrektor polecił nauczycielowi wykonywanie innych zadań statutowych szkoły. Przy rozliczaniu poszczególnych tygodni należy również uwzględnić pozostałe zasady określone w art. 35, w tym dotyczące ustalania tygodniowego wymiaru zajęć.
Przy nauczycielu wykonującym obowiązki o różnym pensum szczególnie istotne jest prawidłowe ustalenie podstawy rozliczeń. Błąd w kwalifikacji godzin może skutkować nieprawidłowym wynagrodzeniem, koniecznością korekty dokumentów płacowych albo sporem z nauczycielem. Należy stosować właściwie ustalone pensum łączone oraz odpowiednie przepisy płacowe.
Nauczyciel bibliotekarz ma przez kilka tygodni realizować dodatkowe godziny związane z pracą biblioteki szkolnej, np. w związku z czasowym zwiększeniem liczby zajęć opiekuńczych prowadzonych w bibliotece. Jeżeli są to rzeczywiście przydzielone zajęcia opiekuńcze mieszczące się w charakterze pracy bibliotekarza i przekraczające ustalone pensum 30 godzin, można rozważyć ich rozliczenie jako godzin ponadwymiarowych, z zachowaniem limitów i zasad z art. 35 Karty Nauczyciela. Samo wykonywanie dodatkowych czynności organizacyjnych nie oznacza jednak automatycznie powstania godzin ponadwymiarowych. Uzupełniająco warto zobaczyć temat: Dodatkowe obowiązki nauczyciela bibliotekarza.
Jeżeli dyrektor zamierza powierzyć nauczycielowi bibliotekarzowi dodatkowe lekcje, powinien w pierwszej kolejności ustalić, czy nauczyciel posiada odpowiednie kwalifikacje i czy zajęcia mają być realizowane w ramach istniejącego stosunku pracy. Następnie trzeba określić liczbę godzin przypisanych do poszczególnych stanowisk, obliczyć pensum łączone oraz sprawdzić limity godzin ponadwymiarowych.
Zmianę należy odpowiednio odzwierciedlić w dokumentach dotyczących zatrudnienia i organizacji pracy szkoły. Trzeba także ustalić prawidłowe zasady wynagrodzenia oraz sposób wykazania tygodniowego wymiaru zajęć w SIO. Przy zatrudnieniu na podstawie mianowania i umowy o pracę mogą być wymagane odmienne czynności formalne.
Nie należy przyjmować, że zapisanie zajęć przedmiotowych w osobnej umowie rozwiąże problem ich rozliczenia. Jeżeli w rzeczywistości są one wykonywane w ramach jednego stosunku pracy z tą samą szkołą, formalne rozdzielenie obowiązków na dwa dokumenty może prowadzić do nieprawidłowego ustalenia pensum, godzin ponadwymiarowych i wynagrodzenia.
Nauczyciel bibliotekarz może zatem mieć godziny ponadwymiarowe, również w konfiguracji obejmującej obowiązki o różnym pensum. Przy dodatkowych zajęciach przedmiotowych pierwszeństwo ma jednak prawidłowe ustalenie tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć w jednym stosunku pracy, a nie tworzenie drugiej umowy na 2/18.
Nie należy robić tego automatycznie. Jeżeli bibliotekarz ma prowadzić także zajęcia dydaktyczne objęte innym pensum w ramach jednego stosunku pracy, należy zastosować art. 42 ust. 5c Karty Nauczyciela. Dopiero po ustaleniu pensum łączonego można określić liczbę godzin ponadwymiarowych. Nie musi ona odpowiadać liczbie dodatkowych lekcji.
Tak, jeżeli ma wymagane kwalifikacje, a przydział zajęć jest zgodny z przepisami. Szkoła powinna jednak prawidłowo ukształtować warunki zatrudnienia, uwzględnić oba rodzaje obowiązków i obliczyć pensum łączone. Sam fakt, że historia ma pensum 18 godzin, nie stanowi podstawy do automatycznego zawarcia drugiej umowy.
Przepis pozwala na zatrudnienie terminowe w razie rzeczywistej potrzeby wynikającej z organizacji nauczania albo zastępstwa nieobecnego nauczyciela. Nie daje jednak automatycznej podstawy do zawierania drugiej, równoległej umowy na pracę nauczycielską z osobą już zatrudnioną w tej samej szkole. W przypadku obowiązków o różnym pensum wykonywanych w jednym stosunku pracy właściwe jest zastosowanie art. 42 ust. 5c.
Nie można przyjąć, że jest to zawsze dopuszczalne ani że jest to rozwiązanie standardowe. Wykonywanie kilku rodzajów pracy nauczycielskiej na rzecz tego samego pracodawcy co do zasady powinno następować w ramach jednego stosunku pracy. Szczególne sytuacje dotyczące odmiennych podstaw zatrudnienia wymagają osobnej oceny. Samo różne pensum nie uzasadnia tworzenia drugiej umowy.
Wynik obliczenia z art. 42 ust. 5c zaokrągla się do pełnych godzin. Część wyniku wynoszącą do pół godziny włącznie pomija się, a przekraczającą pół godziny zaokrągla w górę. Przykładowo wynik 28,8 godziny daje pensum 29 godzin.
Co do zasady nauczyciel może być zobowiązany do godzin ponadwymiarowych do 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Większy wymiar wymaga jego zgody i zasadniczo nie może przekroczyć 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Ustawa przewiduje szczególne rozwiązanie dla nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu.
Osobie wychowującej dziecko do lat 4 nie przydziela się pracy w godzinach ponadwymiarowych bez jej zgody. Taka sama ochrona dotyczy kobiety w ciąży, zgodnie z art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela.
Nie. Godzina doraźnego zastępstwa jest przydzielana w zastępstwie nieobecnego nauczyciela. Może być rozliczana podobnie płacowo, ale jej funkcja i podstawa przydziału są inne niż przy typowych godzinach ponadwymiarowych.
Twoja sytuacja wymaga indywidualnej oceny?
Opisz sprawę i najważniejsze okoliczności. Prawnik może ocenić problem na podstawie konkretnego stanu faktycznego i wskazać możliwe dalsze działania.
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Marta Handzlik
Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Specjalizuje się w prawie oświatowym i prawie pracy . Jest praktykującym prawnikiem z wieloletnim doświadczeniem zawodowym i byłym pracownikiem Ministerstwa Edukacji Narodowej....
>> więcej informacji