Zasady przechodzenia nauczycieli na emeryturę

Czy nauczyciel musi przejść na emeryturę po złożeniu wniosku w ZUS?

Nie. Złożenie wniosku o emeryturę albo o ustalenie jej wysokości nie oznacza jeszcze, że nauczyciel ma obowiązek rozwiązać stosunek pracy i natychmiast zacząć pobierać świadczenie. Decyzja o zakończeniu zatrudnienia należy do nauczyciela, chyba że stosunek pracy rozwiązuje się albo wygasa z przyczyn przewidzianych w Karcie Nauczyciela, na przykład po upływie stanu nieczynnego.

Trzeba jednak odróżnić samo ustalenie prawa do świadczenia od jego wypłaty. Przy wielu świadczeniach emerytalnych ZUS nie podejmie wypłaty, jeżeli nauczyciel nadal pozostaje w stosunku pracy, którego rozwiązanie jest warunkiem świadczenia. Dotyczy to zwłaszcza emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek, nowej emerytury nauczycielskiej oraz nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

W praktyce oznacza to, że nauczyciel może odsunąć przejście na emeryturę, jeżeli nie rozwiąże stosunku pracy i nadal korzysta z uprawnień wynikających z trwającego zatrudnienia. Musi się jednak liczyć z tym, że ZUS może odmówić prawa do świadczenia albo zawiesić jego wypłatę do czasu wykazania spełnienia warunków.

Jakie możliwości emerytalne ma nauczyciel?

Aktualnie sytuację nauczyciela trzeba analizować odrębnie dla kilku ścieżek. Najczęściej wchodzą w grę:

• emerytura powszechna po osiągnięciu wieku 60 lat przez kobietę albo 65 lat przez mężczyznę,
• emerytura nauczycielska bez względu na wiek na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, przede wszystkim dla nauczycieli z roczników 1949-1968, którzy spełnili wymagane warunki stażowe do 31 grudnia 2008 r.,
• nowa emerytura nauczycielska obowiązująca od 1 września 2024 r. dla nauczycieli spełniających warunki z Karty Nauczyciela,
• nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, czyli świadczenie pomostowe przed emeryturą powszechną,
• emerytura z tytułu pracy w szczególnym charakterze na zasadach przejściowych, jeżeli nauczyciel spełnił historyczne warunki z ustawy emerytalnej.

Nie każda z tych ścieżek jest dostępna dla każdego nauczyciela. Znaczenie mają data urodzenia, rodzaj placówki, wymiar zatrudnienia, staż ogólny, okres faktycznego wykonywania pracy nauczycielskiej, przynależność do OFE oraz to, czy i kiedy doszło do rozwiązania stosunku pracy.

Emerytura nauczycielska z art. 88 Karty Nauczyciela

Emerytura nauczycielska bez względu na wiek jest rozwiązaniem przejściowym. Co do zasady dotyczy nauczycieli urodzonych po 31 grudnia 1948 r. i przed 1 stycznia 1969 r., którzy do 31 grudnia 2008 r. posiadali wymagany staż: 30 lat zatrudnienia, w tym co najmniej 20 lat pracy nauczycielskiej wykonywanej przynajmniej w połowie obowiązkowego wymiaru zajęć. W przypadku nauczycieli szkół, placówek, zakładów specjalnych, zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich wystarcza 25 lat zatrudnienia ogółem, ale nadal wymagane jest co najmniej 20 lat pracy nauczycielskiej.

Warunkiem jest także rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela. Ustawowe wyjątki obejmują m.in. całkowitą albo częściową likwidację szkoły, zmiany organizacyjne uniemożliwiające dalsze zatrudnianie w pełnym wymiarze zajęć, wygaśnięcie stosunku pracy po sześciu miesiącach stanu nieczynnego albo odmowę podjęcia pracy przez nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym.

Jeżeli nauczyciel jest członkiem OFE, musi złożyć za pośrednictwem ZUS wniosek o przekazanie środków z OFE na dochody budżetu państwa. Jeżeli pozostaje zatrudniony jako nauczyciel w więcej niż jednej szkole, powinien szczególnie uważnie sprawdzić, czy musi zakończyć wszystkie nauczycielskie stosunki pracy. W praktyce ZUS wymaga, aby przy tej emeryturze nauczyciel zrezygnował z pracy nauczyciela we wszystkich szkołach.

Nowa emerytura nauczycielska od 1 września 2024 r.

Od 1 września 2024 r. funkcjonuje nowa emerytura nauczycielska, przewidziana dla nauczycieli, którzy mogą przejść na emeryturę przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. Uprawnienie jest wprowadzane etapami:

• od 1 września 2024 r. - dla nauczycieli urodzonych przed 1 września 1966 r.,
• od 1 września 2025 r. - dla nauczycieli urodzonych po 31 sierpnia 1966 r. i przed 1 września 1969 r.,
• od 1 września 2026 r. - dla nauczycieli urodzonych po 31 sierpnia 1969 r.

Warunki są takie same dla kobiet i mężczyzn. Nauczyciel musi m.in. rozpocząć faktyczne wykonywanie pracy nauczycielskiej przed 1 stycznia 1999 r., posiadać co najmniej 30 lat okresów składkowych oraz co najmniej 20 lat faktycznego wykonywania pracy nauczycielskiej w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Dodatkowo nie może przysługiwać mu prawo do emerytury bez względu na wiek na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, a wyliczona emerytura nie może być niższa od kwoty najniższej emerytury.

Także tutaj znaczenie ma zakończenie zatrudnienia. Nauczyciel powinien rozwiązać stosunek pracy na swój wniosek albo wykazać, że stosunek pracy rozwiązał się lub wygasł w ustawowych okolicznościach, takich jak likwidacja szkoły, zmiany organizacyjne albo upływ stanu nieczynnego. Po przyznaniu tej emerytury możliwe jest ponowne podjęcie pracy nauczycielskiej, ale tylko na warunkach przewidzianych w przepisach, w szczególności przy łącznym wymiarze nie wyższym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć i za zgodą organu sprawującego nadzór pedagogiczny.

Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne

Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne jest odrębnym świadczeniem, które może przysługiwać przed osiągnięciem wieku emerytalnego. W latach 2025-2026 wymagany wiek wynosi co najmniej 56 lat dla kobiet i 61 lat dla mężczyzn. Poza wiekiem trzeba mieć co najmniej 30 lat okresów składkowych i nieskładkowych oraz co najmniej 20 lat pracy nauczycielskiej wykonywanej w wymiarze przynajmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

Do 20-letniego stażu pracy nauczycielskiej dla świadczenia kompensacyjnego nie wlicza się okresów, w których nauczyciel nie wykonywał pracy nauczycielskiej, mimo że pozostawał w zatrudnieniu. Dotyczy to m.in. okresów niezdolności do pracy, za które wypłacono wynagrodzenie chorobowe, zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne, urlopu dla poratowania zdrowia, urlopu bezpłatnego, urlopu wychowawczego oraz okresu pozostawania w stanie nieczynnym.

Przy świadczeniu kompensacyjnym zasady dotyczące zatrudnienia są szczególnie rygorystyczne. Jeżeli nauczyciel pracuje w kilku miejscach, musi rozwiązać wszystkie stosunki pracy, bez względu na ich charakter i wymiar. Jeżeli poza szkołą ma dodatkową umowę o pracę w innym charakterze, stosunek pracy z dodatkowego zatrudnienia powinien ustać najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej.

Emerytura powszechna nauczyciela

Nauczyciel, tak jak każdy inny ubezpieczony, może skorzystać z emerytury powszechnej po osiągnięciu wieku emerytalnego. Od 1 października 2017 r. wiek ten wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Nie jest więc aktualna informacja o dalszym stopniowym podwyższaniu wieku emerytalnego do 67 lat.

Przy emeryturze powszechnej prawo do świadczenia można uzyskać po osiągnięciu wieku emerytalnego i posiadaniu choćby jednego dnia ubezpieczenia. Natomiast wypłata emerytury może zostać zawieszona, jeżeli osoba kontynuuje zatrudnienie u pracodawcy, na rzecz którego wykonywała pracę bezpośrednio przed nabyciem prawa do emerytury, bez wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy. W praktyce często stosuje się krótką przerwę w zatrudnieniu, a następnie ewentualne ponowne zatrudnienie.

Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego przychód z pracy co do zasady nie powoduje zmniejszenia ani zawieszenia emerytury z powodu przekroczenia limitów dorabiania. Nadal trzeba jednak odróżnić tę zasadę od wymogu wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, jeżeli jest on konieczny do podjęcia wypłaty świadczenia.

Stan nieczynny, zwolnienie lekarskie i drugi etat

W opisanej sytuacji istotne są trzy elementy: stan nieczynny w szkole macierzystej, zwolnienie lekarskie oraz zatrudnienie w drugiej szkole. Przejście w stan nieczynny nie oznacza samo przez się, że nauczyciel automatycznie przechodzi na emeryturę. Po upływie sześciu miesięcy stan nieczynny może jednak doprowadzić do wygaśnięcia stosunku pracy, a to z kolei bywa ustawowym wyjątkiem od wymogu rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela.

Zwolnienie lekarskie nie powoduje, że nauczyciel nabywa albo traci prawo do emerytury. Jeżeli stosunek pracy nadal trwa, nauczyciel może korzystać z wynagrodzenia chorobowego albo zasiłku chorobowego na zasadach ogólnych. Jeżeli jednak zatrudnienie ustanie, prawo do zasiłku po ustaniu ubezpieczenia wymaga odrębnej oceny. Co do zasady zasiłek chorobowy po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie przysługuje osobie, która ma ustalone prawo do emerytury.

Drugi etat jest kluczowy. Jeżeli nauczyciel chce pobierać emeryturę nauczycielską z art. 88 Karty Nauczyciela, nową emeryturę nauczycielską albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, powinien sprawdzić, czy musi zakończyć także zatrudnienie w drugiej szkole. Jeżeli natomiast chce odsunąć faktyczne przejście na emeryturę, może kontynuować drugi stosunek pracy i korzystać ze świadczeń chorobowych wynikających z tego zatrudnienia, ale wtedy świadczenie emerytalne może nie zostać wypłacone.

Co powinien zrobić nauczyciel przed decyzją o emeryturze?

Przed złożeniem albo podtrzymaniem wniosku do ZUS warto ustalić:

• o jakie świadczenie chodzi: emeryturę powszechną, emeryturę nauczycielską, nową emeryturę nauczycielską czy świadczenie kompensacyjne,
• czy wymagany staż obejmuje faktyczne wykonywanie pracy nauczycielskiej i czy nie trzeba odjąć okresów choroby, urlopu dla poratowania zdrowia albo stanu nieczynnego,
• czy trzeba rozwiązać jeden stosunek pracy, wszystkie stosunki pracy nauczycielskiej czy wszystkie stosunki pracy bez względu na charakter zatrudnienia,
• czy rozwiązanie zatrudnienia ma nastąpić na wniosek nauczyciela, za porozumieniem stron, z przyczyn organizacyjnych czy przez wygaśnięcie po stanie nieczynnym,
• od jakiej daty ZUS może przyznać prawo do świadczenia i od jakiej daty może podjąć jego wypłatę.

Jeżeli nauczyciel jest na zwolnieniu lekarskim, decyzja o rozwiązaniu zatrudnienia powinna być szczególnie ostrożna. Może bowiem wpłynąć nie tylko na emeryturę, ale również na prawo do zasiłku chorobowego, okresy ubezpieczenia i sposób zakończenia pracy w szkole.

FAQ

Czy nauczyciel musi rozwiązać umowę po złożeniu wniosku o emeryturę?

Nie zawsze. Sam wniosek nie rozwiązuje stosunku pracy. Jeżeli jednak dane świadczenie wymaga zakończenia zatrudnienia, ZUS nie podejmie wypłaty albo odmówi świadczenia, dopóki warunek nie zostanie spełniony.

Czy nauczyciel w stanie nieczynnym może czekać z emeryturą?

Tak, jeżeli nie chce jeszcze korzystać ze świadczenia, może poczekać z faktycznym przejściem na emeryturę. Trzeba jednak pamiętać, że po sześciu miesiącach stan nieczynny może doprowadzić do wygaśnięcia stosunku pracy, co ma znaczenie dla uprawnień emerytalnych.

Czy drugi etat w szkole blokuje emeryturę nauczycielską?

Może blokować. Przy emeryturze nauczycielskiej z Karty Nauczyciela ZUS wymaga co do zasady rezygnacji z pracy nauczyciela we wszystkich szkołach. Przy świadczeniu kompensacyjnym wymóg jest jeszcze szerszy, ponieważ trzeba rozwiązać wszystkie stosunki pracy.

Czy zwolnienie lekarskie pozwala pobierać emeryturę i zasiłek chorobowy jednocześnie?

To zależy od tego, czy zatrudnienie i ubezpieczenie chorobowe nadal trwają oraz czy prawo do emerytury zostało już ustalone. Po ustaniu zatrudnienia zasiłek chorobowy nie przysługuje m.in. osobie, która ma ustalone prawo do emerytury.

Czy wiek emerytalny nauczycieli nadal rośnie do 67 lat?

Nie. Obecnie powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Informacje o stopniowym podwyższaniu wieku do 67 lat są nieaktualne.

Podsumowanie

Nauczyciel nie ma obowiązku przejścia na emeryturę wyłącznie dlatego, że złożył wniosek do ZUS. Jeżeli chce dalej pracować, korzystać ze zwolnienia lekarskiego albo zachować drugi etat, może odsunąć faktyczne zakończenie aktywności zawodowej. Musi jednak wiedzieć, że w wielu trybach nauczycielskich rozwiązanie stosunku pracy jest warunkiem prawa do świadczenia albo jego wypłaty.

Największe ryzyko dotyczy sytuacji, w której nauczyciel pracuje równocześnie w kilku miejscach. Przy świadczeniu kompensacyjnym trzeba rozwiązać wszystkie stosunki pracy, a przy emeryturze nauczycielskiej należy szczególnie sprawdzić zatrudnienie w każdej szkole. Inaczej decyzja ZUS może być niekorzystna albo wypłata zostanie zawieszona.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - ISAP
2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - ISAP
3. Ustawa z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych - ISAP
4. Informacje ZUS: emerytura nauczycielska bez względu na wiek, nowa emerytura nauczycielska, nauczycielskie świadczenie kompensacyjne oraz emerytura w wieku powszechnym.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.