Czas pracy lekarza po cofnięciu klauzuli opt-out

Czym jest klauzula opt-out lekarza?

Klauzula opt-out to pisemna zgoda pracownika medycznego na pracę w wymiarze przekraczającym przeciętnie 48 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym. W praktyce dotyczy przede wszystkim lekarzy pełniących dyżury medyczne w podmiotach udzielających stacjonarnych i całodobowych świadczeń zdrowotnych.

Podstawą jest art. 96 ustawy o działalności leczniczej. Zgoda musi dotyczyć pracy ponad limit 48 godzin tygodniowo liczony przeciętnie w okresie rozliczeniowym, który dla opt-out nie może przekraczać 4 miesięcy. Pracodawca nie może dyskryminować lekarza, który takiej zgody nie wyraził albo ją cofnął.

Pracownik może cofnąć zgodę, informując o tym pracodawcę na piśmie, z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. Do czasu upływu tego okresu zgoda jeszcze działa, natomiast po jego zakończeniu grafik powinien być układany tak, aby nie przekraczać przeciętnie 48 godzin tygodniowo.

Podstawowy czas pracy lekarza w podmiocie leczniczym

Zgodnie z art. 93 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej czas pracy pracowników zatrudnionych w podmiocie leczniczym, z zastrzeżeniem systemu równoważnego, nie może przekraczać 7 godzin 35 minut na dobę i przeciętnie 37 godzin 55 minut na tydzień w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Okres rozliczeniowy dla tej normy nie może przekraczać 3 miesięcy.

Jeżeli lekarz jest zatrudniony na 4/5 etatu, jego zwykły wymiar czasu pracy jest odpowiednio niższy niż wymiar pełnoetatowy. Nie oznacza to jednak prostego automatycznego obniżenia ustawowego limitu 48 godzin tygodniowo. Limit 48 godzin jest granicą ochronną dla łącznego czasu pracy z dyżurami, a nie zwykłym wymiarem etatu.

W praktyce oznacza to, że lekarz na 4/5 etatu może mieć zaplanowane dyżury medyczne, ale po cofnięciu opt-out suma zwykłej pracy i dyżurów nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin tygodniowo w okresie rozliczeniowym. Dodatkowo grafik musi pozwalać na zachowanie odpoczynku dobowego i tygodniowego.

Dyżur medyczny a zwykły dyżur z Kodeksu pracy

Dyżur medyczny z ustawy o działalności leczniczej nie jest tym samym co dyżur pracowniczy z Kodeksu pracy. Dyżurem medycznym jest wykonywanie poza normalnymi godzinami pracy czynności zawodowych przez uprawnionego pracownika medycznego w podmiocie leczniczym udzielającym świadczeń całodobowych albo w jednostkach systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego.

Najważniejsza różnica jest taka, że czas pełnienia dyżuru medycznego wlicza się do czasu pracy. Jeżeli więc lekarz pracuje normalnie 6 godzin, a następnie pełni 18-godzinny dyżur do godziny 7.30 następnego dnia, do czasu pracy należy doliczyć cały 24-godzinny blok pracy i dyżuru.

Praca w ramach dyżuru medycznego może być planowana także ponad przeciętnie 37 godzin 55 minut tygodniowo, ale bez skutecznej klauzuli opt-out nie może prowadzić do przekroczenia przeciętnie 48 godzin tygodniowo. Za pracę w ramach dyżuru stosuje się odpowiednio zasady wynagradzania za godziny nadliczbowe określone w art. 151¹ § 1-3 Kodeksu pracy.

Ile dyżurów może mieć lekarz po cofnięciu opt-out?

Ustawa nie wskazuje sztywnej liczby dyżurów, np. dwóch, trzech albo sześciu w miesiącu. Prawidłowa odpowiedź zależy od konkretnego okresu rozliczeniowego, wymiaru etatu, liczby normalnych godzin pracy, długości dyżurów, dni ich zaplanowania i odpoczynków po dyżurach.

Po cofnięciu opt-out należy najpierw ustalić maksymalny łączny czas pracy w danym okresie rozliczeniowym według przeciętnego limitu 48 godzin tygodniowo. Następnie od tej liczby odejmuje się zwykłe godziny pracy zaplanowane lekarzowi. Pozostała pula godzin pokazuje, ile dyżurów można jeszcze zaplanować bez przekroczenia limitu.

Przy 24-godzinnych dyżurach sześć dyżurów w miesiącu oznacza aż 144 godziny dyżuru. U lekarza zatrudnionego na 4/5 etatu taka liczba dyżurów po cofnięciu opt-out bardzo często będzie nie do pogodzenia z limitem 48 godzin tygodniowo oraz z obowiązkowym odpoczynkiem po dyżurze. Trzeba jednak każdorazowo sprawdzić konkretny grafik i okres rozliczeniowy, bo rozlicza się przeciętne godziny w całym okresie, a nie każdy tydzień osobno.

Odpoczynek po dyżurze medycznym

Lekarzowi przysługuje w każdej dobie co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Po dyżurze medycznym odpoczynek ten powinien zostać udzielony bezpośrednio po zakończeniu dyżuru. To oznacza, że lekarz kończący dyżur rano nie powinien od razu rozpoczynać kolejnej normalnej dniówki.

Co do zasady pracownikowi przysługuje też co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku tygodniowego, obejmującego 11 godzin odpoczynku dobowego. W przypadku pracowników, o których mowa w art. 95 ust. 1 i 1a ustawy o działalności leczniczej, w uzasadnionych organizacyjnie sytuacjach odpoczynek tygodniowy może wynosić co najmniej 24 godziny, udzielane w okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 14 dni.

W praktyce odpoczynek po dyżurze jest często większym ograniczeniem niż sama liczba godzin. Dyżur od 13.30 do 7.30 następnego dnia powoduje, że po jego zakończeniu trzeba udzielić 11 godzin odpoczynku. Jeżeli lekarz miał następnego dnia pracować od 7.30, taka praca koliduje z obowiązkowym odpoczynkiem.

Dyżur może dopełniać normalny wymiar czasu pracy

W praktyce zdarza się, że po dyżurze lekarz nie może przepracować zaplanowanej normalnej dniówki, ponieważ musi skorzystać z odpoczynku. Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z 6 listopada 2014 r., I PZP 2/14, przyjął, że praca w ramach dyżuru medycznego może dopełniać czas pracy lekarza do obowiązującej go przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy.

Oznacza to, że nie zawsze brak normalnych godzin po dyżurze jest niedopracowaniem z winy lekarza. Jeżeli lekarz nie mógł pracować w normalnym rozkładzie z powodu obowiązkowego odpoczynku po dyżurze, czas dyżuru może w odpowiednim zakresie dopełniać wymagany wymiar czasu pracy.

Nie daje to jednak pracodawcy prawa do dowolnego zwiększania liczby dyżurów. Po cofnięciu opt-out nadal obowiązuje przeciętny limit 48 godzin tygodniowo, a organizacja pracy musi respektować odpoczynek dobowy i tygodniowy.

Znaczenie drugiego zatrudnienia lekarza

Jeżeli lekarz pracuje równolegle w szpitalu i na uczelni, co do zasady każdy stosunek pracy rozliczany jest odrębnie przez danego pracodawcę. Szpital nie dolicza automatycznie wszystkich godzin pracy uczelnianej do własnej ewidencji czasu pracy, chyba że konkretny model zatrudnienia, powiązania organizacyjne albo treść umów wskazują inaczej.

Nie oznacza to jednak, że drugie zatrudnienie jest obojętne praktycznie. Przy planowaniu licznych dyżurów trzeba brać pod uwagę realną możliwość wykonywania pracy, bezpieczeństwo pacjentów, bezpieczeństwo pracownika oraz ryzyko naruszenia odpoczynków. W sytuacji lekarza zatrudnionego na 4/5 etatu w szpitalu i jednocześnie na pełnym etacie uczelnianym szczegółowa analiza grafiku jest szczególnie ważna.

Co zrobić, gdy grafik nadal przewiduje zbyt dużo dyżurów?

Najbezpieczniej zacząć od pisemnego uporządkowania sprawy. Lekarz powinien zachować kopię pisma cofającego opt-out oraz potwierdzenie jego doręczenia. Następnie może wystąpić do pracodawcy o przedstawienie harmonogramu i wyliczenia, z którego wynika, że zaplanowane dyżury nie naruszają limitu 48 godzin oraz odpoczynków.

W piśmie można wskazać, że po upływie miesięcznego okresu wypowiedzenia zgody opt-out lekarz nie wyraża zgody na planowanie pracy ponad przeciętnie 48 godzin tygodniowo. Warto także wskazać konkretne kolizje, np. dyżur kończący się o 7.30 i zaplanowaną pracę tego samego dnia od 7.30.

Jeżeli rozmowa i pisemne wyjaśnienia nie przyniosą skutku, możliwe jest zwrócenie się do Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzenie roszczeń przed sądem pracy. Wybór sposobu działania zależy od skali naruszeń, relacji z pracodawcą i dokumentów potwierdzających rzeczywisty czas pracy.

FAQ

Podsumowanie

Po cofnięciu klauzuli opt-out lekarz nadal może pełnić dyżury medyczne, ale pracodawca musi zmieścić łączny czas pracy w przeciętnym limicie 48 godzin tygodniowo. Do tego limitu wlicza się zarówno zwykłą pracę, jak i cały dyżur medyczny.

W opisanej sytuacji najważniejsze jest zażądanie od pracodawcy konkretnego wyliczenia grafiku. Sześć 24-godzinnych dyżurów miesięcznie u lekarza zatrudnionego na 4/5 etatu po cofnięciu opt-out będzie co do zasady bardzo trudne do prawidłowego rozliczenia, zwłaszcza przy obowiązku udzielania 11-godzinnego odpoczynku bezpośrednio po dyżurze.

Źródła

• Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 156, w szczególności art. 93, 95, 96 i 97: ELI/Dziennik Ustaw.
• Kodeks pracy, w szczególności art. 151¹ § 1-3 stosowany odpowiednio do wynagrodzenia za dyżur medyczny.
• Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 6 listopada 2014 r., I PZP 2/14: Sąd Najwyższy.