Urlop dla opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej

Czy opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej ma prawo do urlopu okolicznościowego?

Co do zasady nie. Pełnienie funkcji opiekuna prawnego dorosłej osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej samo w sobie nie jest zdarzeniem, które daje pracownikowi dodatkowe dni wolne z zachowaniem prawa do pełnego wynagrodzenia. Urlop okolicznościowy przysługuje tylko w sytuacjach wyraźnie wskazanych w przepisach, np. w związku ze ślubem, urodzeniem dziecka albo zgonem i pogrzebem określonych osób.

Jeżeli więc opiekun musi stawić się w szpitalu, przychodni, urzędzie albo podpisać zgodę na leczenie osoby ubezwłasnowolnionej, nie wynika z tego automatyczne prawo do urlopu okolicznościowego. Taką nieobecność trzeba zakwalifikować według innych przepisów albo uzgodnić z pracodawcą jako urlop wypoczynkowy, urlop na żądanie, wyjście prywatne, pracę zdalną, urlop bezpłatny lub inną dopuszczalną formę organizacji pracy.

Wyjątkowo urlop okolicznościowy może mieć znaczenie przy zgonie i pogrzebie osoby pozostającej na utrzymaniu pracownika albo pod jego bezpośrednią opieką. Nie jest to jednak podstawa do stałego korzystania z płatnych dni wolnych na bieżące czynności opiekuńcze.

Dlaczego 2 dni opieki z art. 188 Kodeksu pracy nie obejmują dorosłego podopiecznego?

Art. 188 Kodeksu pracy przyznaje pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni w roku kalendarzowym, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Przepis ten jest związany z wychowywaniem dziecka do 14. roku życia, a nie z każdą prawną formą opieki nad inną osobą.

To, że zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio przepisy o władzy rodzicielskiej, nie oznacza automatycznego rozszerzenia uprawnień pracowniczych z Kodeksu pracy na opiekuna osoby dorosłej. Przepisy prawa pracy trzeba interpretować ściśle: jeżeli art. 188 Kodeksu pracy mówi o pracowniku wychowującym dziecko do lat 14, to nie można na tej podstawie przyznać 2 płatnych dni opieki nad dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną.

Zobacz również: odmowa udzielenia dni opieki oraz 2 dni opieki nad dzieckiem w nieformalnym związku.

Jakie dni wolne może wykorzystać opiekun prawny dorosłej osoby?

W praktyce opiekun prawny powinien rozważyć kilka różnych podstaw nieobecności w pracy. Wybór zależy od tego, czy sprawa jest nagła, czy planowana, czy wynika z poważnych względów medycznych, czy z wezwania sądu albo urzędu.

• Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej - 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym, gdy występują pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem i niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika. Za ten czas przysługuje połowa wynagrodzenia.
• Urlop opiekuńczy - 5 dni w roku kalendarzowym na zapewnienie osobistej opieki lub wsparcia członkowi rodziny albo osobie zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, jeżeli wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych. Za czas urlopu opiekuńczego wynagrodzenie nie przysługuje.
• Urlop wypoczynkowy albo urlop na żądanie - gdy sprawa nie mieści się w szczególnych zwolnieniach pracowniczych, a pracownik potrzebuje dnia wolnego na załatwienie formalności, wizytę w placówce medycznej albo sprawę urzędową.
• Zwolnienie na wezwanie sądu, urzędu lub innego organu - gdy pracownik został formalnie wezwany do osobistego stawiennictwa, np. przed sądem opiekuńczym. W takim przypadku pracodawca powinien zwolnić pracownika na czas niezbędny do stawienia się na wezwanie.
• Uzgodnienia organizacyjne z pracodawcą - np. praca zdalna, indywidualny rozkład czasu pracy, odpracowanie wyjścia prywatnego albo urlop bezpłatny, jeżeli sytuacja nie spełnia warunków ustawowego zwolnienia.

Nie należy mylić urlopu opiekuńczego z urlopem wychowawczym. Urlop wychowawczy dotyczy opieki nad dzieckiem i ma własne zasady, a odrębne problemy powstają np. wtedy, gdy pojawia się urlop wychowawczy a praca u innego pracodawcy.

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej

Jeżeli opiekun prawny zostaje nagle wezwany do szpitala, ponieważ podopieczny miał wypadek, udar, nagłe pogorszenie stanu zdrowia albo konieczna jest natychmiastowa decyzja medyczna, można rozważyć zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej. Podstawą jest art. 148¹ Kodeksu pracy.

Warunki są konkretne: sprawa musi być pilna, rodzinna, spowodowana chorobą lub wypadkiem, a obecność pracownika musi być niezbędna natychmiast. Nie jest to zwolnienie na każdą planowaną wizytę lekarską ani na rutynową czynność urzędową. Pracownik składa wniosek najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia, a pracodawca powinien go uwzględnić, jeżeli przesłanki są spełnione.

Urlop opiekuńczy 5 dni

Od 2023 r. Kodeks pracy przewiduje urlop opiekuńczy w wymiarze 5 dni w roku kalendarzowym. Może on być przydatny, gdy opiekun prawny musi osobiście zapewnić opiekę lub wsparcie osobie wymagającej tego z poważnych względów medycznych. Matka jest wprost wymieniona jako członek rodziny, a w innych przypadkach znaczenie może mieć także wspólne gospodarstwo domowe.

Urlop opiekuńczy jest jednak bezpłatny. Wniosek składa się w postaci papierowej albo elektronicznej co najmniej 1 dzień przed rozpoczęciem urlopu. Warto wskazać osobę wymagającą opieki, przyczynę konieczności osobistego wsparcia oraz - w zależności od sytuacji - stopień pokrewieństwa albo adres zamieszkania, jeżeli podstawą jest wspólne gospodarstwo domowe.

Obowiązki opiekuna prawnego a praca zawodowa

Zgodnie z art. 155 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką oraz podlega nadzorowi sądu opiekuńczego. W praktyce może to oznaczać konieczność reprezentowania osoby ubezwłasnowolnionej w sprawach medycznych, urzędowych, sądowych i majątkowych.

Przepisy rodzinne określają obowiązki opiekuna wobec podopiecznego, ale nie tworzą automatycznie dodatkowych uprawnień urlopowych wobec pracodawcy. Dlatego w każdym przypadku trzeba oddzielić dwie kwestie: obowiązek działania jako opiekun prawny oraz podstawę usprawiedliwienia nieobecności w pracy.

Jeżeli opiekun otrzymał wezwanie z sądu, urzędu, prokuratury, policji albo innego uprawnionego organu, powinien przedłożyć je pracodawcy. Wtedy podstawą zwolnienia od pracy jest formalne wezwanie do stawiennictwa, a nie sam fakt sprawowania opieki prawnej.

Wynagrodzenie opiekuna prawnego za sprawowanie opieki

Opiekun prawny może złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o przyznanie wynagrodzenia za sprawowanie opieki. Podstawą jest art. 162 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wynagrodzenie może mieć charakter okresowy albo jednorazowy, np. w dniu ustania opieki lub zwolnienia opiekuna od jej sprawowania.

Sąd nie przyzna wynagrodzenia w każdej sprawie. Przepisy przewidują odmowę, jeżeli nakład pracy opiekuna jest nieznaczny albo gdy przyznanie wynagrodzenia byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Co do zasady wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub majątku osoby pozostającej pod opieką, a gdy nie ma ona odpowiednich środków - ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

Postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia określa, czy opiekun może pobrać je z dochodów lub majątku osoby pozostającej pod opieką, czy ma ono zostać wypłacone ze środków publicznych. Takie postanowienie staje się wykonalne dopiero po uprawomocnieniu.

Jak przygotować się do rozmowy z pracodawcą?

Najlepiej nie ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że jest się opiekunem prawnym. Pracodawca powinien wiedzieć, z jakiej podstawy pracownik chce skorzystać. Przy nagłej chorobie lub wypadku należy wskazać zwolnienie z powodu siły wyższej. Przy planowanej opiece wynikającej z poważnych względów medycznych - urlop opiekuńczy. Przy wezwaniu do sądu lub organu - zwolnienie na czas niezbędny do stawiennictwa.

Warto zachować dokumenty potwierdzające przyczynę nieobecności, np. wezwanie z sądu, informację o terminie czynności medycznej, dokumentację potwierdzającą ustanowienie opiekunem prawnym albo korespondencję z placówką. Pracodawca nie powinien otrzymywać szerszych danych medycznych niż konieczne do oceny rodzaju nieobecności.

FAQ

Czy opiekun prawny osoby ubezwłasnowolnionej ma prawo do urlopu okolicznościowego?

Nie z samego faktu bycia opiekunem prawnym. Urlop okolicznościowy przysługuje tylko w przypadkach wskazanych w przepisach, a bieżąca opieka nad dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną nie jest samodzielną podstawą takiego urlopu.

Czy 2 dni opieki z art. 188 Kodeksu pracy można wykorzystać na dorosłą mamę?

Nie. Art. 188 Kodeksu pracy dotyczy pracownika wychowującego dziecko do 14 lat. Dorosła osoba całkowicie ubezwłasnowolniona, nawet jeżeli jest reprezentowana przez opiekuna prawnego, nie jest objęta tym uprawnieniem.

Czy na podpisanie zgody na leczenie można wziąć zwolnienie z powodu siły wyższej?

Tak, ale tylko wtedy, gdy sprawa jest nagła, spowodowana chorobą lub wypadkiem i wymaga natychmiastowej obecności pracownika. Jeżeli termin był znany z wyprzedzeniem, właściwszy może być urlop opiekuńczy, urlop wypoczynkowy albo inne uzgodnienie z pracodawcą.

Czy urlop opiekuńczy jest płatny?

Nie. Urlop opiekuńczy w wymiarze 5 dni w roku jest urlopem bez prawa do wynagrodzenia. Jego zaletą jest jednak to, że służy właśnie zapewnieniu osobistej opieki lub wsparcia osobie wymagającej tego z poważnych względów medycznych.

Co zrobić, gdy sąd wzywa opiekuna prawnego w godzinach pracy?

Należy przedstawić pracodawcy wezwanie. Pracodawca powinien zwolnić pracownika na czas niezbędny do stawienia się na wezwanie sądu albo innego uprawnionego organu. Nie jest to jednak to samo co urlop okolicznościowy.

Czy opiekun prawny może dostać wynagrodzenie za opiekę?

Może złożyć wniosek do sądu opiekuńczego. Sąd oceni nakład pracy opiekuna, sytuację osoby pozostającej pod opieką oraz ustawowe przesłanki przyznania wynagrodzenia. Wynagrodzenie nie jest wypłacane przez pracodawcę z tytułu stosunku pracy.

Podsumowanie

Opiekun prawny dorosłej osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej nie ma automatycznego prawa do dodatkowego płatnego urlopu tylko dlatego, że musi wykonywać obowiązki wynikające z opieki. Nie przysługują mu także 2 dni opieki z art. 188 Kodeksu pracy, ponieważ to uprawnienie dotyczy dziecka do 14 lat.

Nieobecność w pracy trzeba dobrać do konkretnej sytuacji. Nagłe zdarzenia rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem mogą uzasadniać zwolnienie z powodu siły wyższej. Planowana opieka wynikająca z poważnych względów medycznych może uzasadniać urlop opiekuńczy. Wezwanie sądu lub organu daje inną podstawę zwolnienia od pracy. Niezależnie od tego opiekun może rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o wynagrodzenie za sprawowanie opieki.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141, w szczególności art. 148¹, art. 173¹ i art. 188.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 155 i art. 162.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 597.

4. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy - Dz.U. 1996 nr 60 poz. 281.

5. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1975 r., sygn. akt III CZP 26/75.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.