Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron a utrata bonusu rocznego

Czy można anulować aneks do porozumienia?

Jeżeli pracownik podpisał z pracodawcą aneks do porozumienia i zgodził się na wcześniejsze zakończenie pracy, taki dokument jest co do zasady skuteczny od chwili złożenia zgodnych oświadczeń woli. Przepisy prawa pracy nie przewidują prostego mechanizmu jednostronnego "anulowania" takiego aneksu tylko dlatego, że pracownik później ocenił jego skutki jako niekorzystne.

Najprostsze rozwiązanie jest polubowne: pracownik może zwrócić się do pracodawcy o podpisanie kolejnego porozumienia, które zmieni ustaloną datę rozwiązania umowy albo cofnie skutki aneksu. Pracodawca nie ma jednak ogólnego obowiązku przyjęcia takiej propozycji.

Jeżeli pracodawca odmówi, pozostaje analiza, czy przy podpisywaniu aneksu wystąpiła wada oświadczenia woli. W praktyce najczęściej chodzi o błąd co do skutków podpisywanego dokumentu, podstępne przemilczenie istotnej informacji albo bezprawną presję. Sama zmiana zdania lub późniejsze uświadomienie sobie, że wcześniejsze odejście pozbawia bonusu, zwykle nie wystarcza.

Wypowiedzenie, porozumienie stron i wcześniejszy termin odejścia

Umowa o pracę może rozwiązać się m.in. na mocy porozumienia stron albo za wypowiedzeniem. Zgodnie z art. 30 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy umowa rozwiązuje się na mocy porozumienia stron, a zgodnie z art. 32 Kodeksu pracy każda ze stron może rozwiązać umowę za wypowiedzeniem. Przy umowie na czas określony i nieokreślony okres wypowiedzenia wynosi 3 miesiące, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy co najmniej 3 lata, co wynika z art. 36 § 1 pkt 3 Kodeksu pracy.

W opisanej sytuacji istotne jest dokładne ustalenie, co strony podpisały po doręczeniu wypowiedzenia. Jeżeli pracodawca najpierw wypowiedział umowę, a następnie strony jedynie uzgodniły wcześniejszy termin rozwiązania umowy, zastosowanie może mieć art. 36 § 6 Kodeksu pracy. Zgodnie z tym przepisem strony mogą po dokonaniu wypowiedzenia ustalić wcześniejszy termin rozwiązania umowy, a takie ustalenie nie zmienia trybu rozwiązania umowy o pracę.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Inaczej ocenia się dokument, który tylko skraca okres wypowiedzenia, a inaczej dokument, który zastępuje wypowiedzenie pełnym rozwiązaniem umowy za porozumieniem stron. Może to wpływać na świadectwo pracy, odprawę, zasiłek dla bezrobotnych oraz świadczenia wewnątrzzakładowe.

Bonus roczny po wcześniejszym rozwiązaniu umowy

O tym, czy pracownik traci bonus roczny po wcześniejszym zakończeniu zatrudnienia, nie przesądza sama forma rozwiązania umowy. Decydują przede wszystkim dokumenty obowiązujące u pracodawcy: umowa o pracę, regulamin wynagradzania, regulamin premiowania, plan bonusowy, polityka roczna albo indywidualne porozumienie.

Najpierw trzeba ustalić, czy bonus był premią roszczeniową, czy nagrodą uznaniową. Jeżeli regulamin przewiduje konkretne i sprawdzalne warunki, np. osiągnięcie celu, przepracowanie określonego okresu, brak kar porządkowych lub pozostawanie w zatrudnieniu w danej dacie, pracownik może mieć roszczenie po spełnieniu tych warunków. Jeżeli natomiast świadczenie zależy wyłącznie od swobodnej decyzji pracodawcy, wykazanie prawa do wypłaty jest znacznie trudniejsze.

Trzeba też sprawdzić, czy warunek pozostawania w zatrudnieniu w dniu wypłaty bonusu został zapisany jasno i czy ma zastosowanie do sytuacji pracownika. Jeżeli pracownik nabył już prawo do świadczenia przed podpisaniem aneksu, pracodawca nie powinien dowolnie pozbawiać go wypłaty tylko przez późniejszą zmianę daty ustania stosunku pracy. Jeżeli jednak regulamin przewidywał, że jednym z warunków jest zatrudnienie w dniu wypłaty albo w ostatnim dniu roku premiowego, wcześniejsze odejście może rzeczywiście zamknąć drogę do bonusu.

Warto odróżnić utratę bonusu jako skutek przyjętych zasad premiowania od błędu przy podpisywaniu aneksu. Jeżeli pracownik nie przeczytał regulaminu lub nie zapytał o konsekwencje, nie zawsze będzie to błąd prawnie istotny. Inaczej może być wtedy, gdy pracodawca zapewniał, że aneks nie wpłynie na bonus, albo zataił informację, którą powinien był ujawnić w konkretnych okolicznościach.

Kiedy błąd może pozwolić uchylić się od skutków aneksu?

Na podstawie art. 300 Kodeksu pracy w sprawach nieuregulowanych przepisami prawa pracy można odpowiednio stosować przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy. Dlatego przy kwestionowaniu porozumienia lub aneksu stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli, w szczególności art. 82, art. 84, art. 86, art. 87 i art. 88 Kodeksu cywilnego.

Błąd może mieć znaczenie prawne, jeżeli dotyczył treści czynności prawnej i był istotny, czyli gdyby pracownik znał rzeczywisty stan rzeczy, rozsądnie oceniając sprawę, nie podpisałby aneksu albo nie podpisałby go na takich warunkach. Przy czynnościach odpłatnych, takich jak porozumienia w stosunku pracy, znaczenie ma również to, czy błąd został wywołany przez drugą stronę, czy druga strona o błędzie wiedziała albo mogła go z łatwością zauważyć.

Nie każdy błąd będzie wystarczający. Błędna kalkulacja opłacalności, pośpiech, żal po podpisaniu dokumentu lub ogólna niewiedza o wszystkich skutkach finansowych mogą okazać się niewystarczające. Silniejszą podstawą jest sytuacja, w której pracownik pytał o bonus i otrzymał nieprawdziwą informację, pracodawca zapewnił go o zachowaniu prawa do świadczenia albo treść dokumentów była niejednoznaczna i została przedstawiona w sposób wprowadzający w błąd.

Jak złożyć oświadczenie o uchyleniu się od skutków aneksu?

Jeżeli pracownik chce powołać się na wadę oświadczenia woli, powinien złożyć pracodawcy pisemne oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych aneksu albo porozumienia. Pismo powinno wskazywać, którego dokumentu dotyczy, jaka wada oświadczenia woli wystąpiła, kiedy pracownik ją wykrył oraz dlaczego była istotna dla decyzji o podpisaniu dokumentu.

Zgodnie z art. 88 Kodeksu cywilnego uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu albo groźby następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie na piśmie. Przy błędzie uprawnienie wygasa z upływem roku od jego wykrycia, a przy groźbie z upływem roku od chwili, gdy stan obawy ustał.

Jeżeli pracodawca uzna oświadczenie, strony mogą rozliczyć zatrudnienie tak, jakby wadliwy aneks nie wywołał skutków. Jeżeli pracodawca odmówi, spór może wymagać skierowania sprawy do sądu pracy. W takim procesie to pracownik powinien wykazać okoliczności wady oświadczenia woli, związek tej wady z podpisaniem dokumentu oraz skutki dla bonusu lub innych świadczeń.

Trzeba przy tym pamiętać, że w orzecznictwie podkreśla się ostrożność przy częściowym podważaniu porozumień. Jeżeli porozumienie tworzy jedną całość, nie zawsze można skutecznie uchylić się tylko od jego niekorzystnego elementu i zachować resztę. Może to mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy pracownik chciałby zachować wcześniejszy termin odejścia, ale odzyskać bonus.

Co zrobić, gdy pracodawca odmawia wypłaty bonusu?

Równolegle do kwestii aneksu należy ocenić samo prawo do bonusu. Pracownik powinien wystąpić o kopię zasad premiowania lub wskazać podstawę, z której wynikało prawo do bonusu. W piśmie do pracodawcy warto poprosić o podanie konkretnego postanowienia regulaminu albo planu bonusowego, które ma uzasadniać odmowę wypłaty.

Jeżeli bonus miał charakter roszczeniowy, a pracownik spełnił warunki, można dochodzić zapłaty przed sądem pracy. Roszczenia ze stosunku pracy co do zasady przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym stały się wymagalne. Datą wymagalności może być np. termin wypłaty premii wskazany w regulaminie albo w decyzji pracodawcy.

Jeżeli natomiast bonus był świadczeniem uznaniowym, pracownik może mieć ograniczone możliwości. Nadal warto sprawdzić, czy pracodawca stosował kryteria równo wobec pracowników i czy odmowa nie naruszała zakazu dyskryminacji albo zasad równego traktowania w zatrudnieniu.

Jakie dokumenty zebrać przed rozmową z pracodawcą?

Przed podjęciem dalszych kroków warto zgromadzić pełną dokumentację. Najważniejsze są: wypowiedzenie, porozumienie, aneks, korespondencja z HR, regulamin wynagradzania, regulamin premiowania, plan bonusowy, informacje o wynikach i celach oraz dowody na to, co pracodawca mówił o skutkach podpisania aneksu.

Jeżeli rozmowy odbywały się ustnie, warto jak najszybciej sporządzić notatkę: kiedy odbyła się rozmowa, kto brał w niej udział, jakie pytania padły i jakie odpowiedzi uzyskał pracownik. Taka notatka nie przesądza sprawy, ale pomaga uporządkować stan faktyczny i przygotować pismo do pracodawcy.

FAQ

Czy pracodawca musi zgodzić się na cofnięcie aneksu?

Nie. Jeżeli aneks został skutecznie podpisany, jego zmiana lub cofnięcie wymaga co do zasady zgody obu stron. Wyjątkiem jest skuteczne uchylenie się od skutków oświadczenia woli z powodu wady, np. błędu, podstępu albo groźby.

Czy utrata bonusu rocznego automatycznie oznacza błąd?

Nie. Trzeba wykazać, że błąd był prawnie istotny i dotyczył treści czynności albo jej bezpośrednich skutków. Jeżeli pracownik po prostu nie sprawdził regulaminu, sprawa jest trudniejsza. Inaczej może być, gdy pracodawca udzielił błędnej informacji o zachowaniu prawa do bonusu.

Czy bonus roczny należy się po ustaniu zatrudnienia?

To zależy od zasad premiowania. Jeżeli bonus jest premią regulaminową, a pracownik spełnił wszystkie warunki przed odejściem, może mieć roszczenie o wypłatę. Jeżeli regulamin wymaga zatrudnienia w dniu wypłaty, wcześniejsze rozwiązanie umowy może pozbawić pracownika prawa do bonusu.

Czy porozumienie stron zawsze zmienia tryb rozwiązania umowy?

Nie zawsze. Jeżeli po wypowiedzeniu strony tylko ustalają wcześniejszy termin rozwiązania umowy, art. 36 § 6 Kodeksu pracy wskazuje, że nie zmienia to trybu rozwiązania umowy. Dlatego trzeba sprawdzić dokładną treść podpisanego dokumentu.

W jakim terminie trzeba działać przy błędzie?

Przy błędzie oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych trzeba złożyć w terminie roku od wykrycia błędu. Przy groźbie termin roczny liczy się od chwili, gdy ustał stan obawy. Samo pismo warto wysłać jak najszybciej, aby uniknąć zarzutu zwłoki.

Czy można podważyć tylko utratę bonusu, a zostawić wcześniejsze odejście?

Nie zawsze. Jeżeli porozumienie lub aneks stanowi jedną całość, częściowe uchylenie się tylko od niekorzystnego elementu może być kwestionowane. Czasem bezpieczniejszą drogą jest dochodzenie samego bonusu, jeżeli pracownik nabył do niego prawo niezależnie od daty ustania zatrudnienia.

Podsumowanie

Pracownik, który podpisał aneks skracający zatrudnienie i dopiero potem zauważył ryzyko utraty bonusu rocznego, powinien działać dwutorowo. Po pierwsze, warto wystąpić do pracodawcy o polubowną zmianę lub cofnięcie aneksu. Po drugie, trzeba sprawdzić, czy bonus był świadczeniem roszczeniowym i czy warunki jego wypłaty zostały już spełnione.

Jeżeli pracodawca nie zgadza się na zmianę dokumentów, podstawą dalszych działań może być wada oświadczenia woli, ale wymaga to konkretnych dowodów. Największe znaczenie mają treść regulaminu bonusowego, korespondencja z HR, zapewnienia pracodawcy i okoliczności podpisania aneksu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - tekst jednolity w ISAP.
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
3. Uchwała Sądu Najwyższego z 24 września 2004 r., II PZP 8/04 - orzeczenie SN.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.