Odmowa pracy w godzinach nadliczbowych przez rodzica dziecka do 8 lat

Czy rodzic dziecka do 8 lat może odmówić pracy w godzinach nadliczbowych?

Tak. Aktualne brzmienie art. 178 § 2 Kodeksu pracy stanowi, że pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 8 roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie czasu pracy, o którym mowa w art. 139 K.p., ani delegować poza stałe miejsce pracy.

Oznacza to, że pracodawca może zapytać takiego pracownika o zgodę na nadgodziny, ale nie może traktować braku zgody jak naruszenia obowiązków pracowniczych. Jeżeli pracownik spełnia warunki z art. 178 § 2 K.p. i nie wyraził zgody, polecenie pracy nadliczbowej nie powinno być wobec niego wydane ani egzekwowane.

W praktyce dotyczy to zarówno pracy po zakończeniu normalnej dniówki, jak i sytuacji, w której grafik albo polecenie przełożonego prowadzi do przekroczenia obowiązujących pracownika norm czasu pracy. Samo nazwanie pracy "pilną pomocą", "dyżurem zastępczym" albo "wyjątkową akcją" nie zmienia tego, że przy przekroczeniu norm czasu pracy może powstać praca nadliczbowa.

Czy urlop macierzyński drugiego rodzica odbiera prawo do odmowy nadgodzin?

Nie można przyjąć takiej zasady automatycznie. Jeżeli ojciec albo matka wychowuje dziecko, które nie ukończyło 8 lat, to sam fakt, że drugi rodzic korzysta z urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego, wychowawczego albo faktycznie przebywa w domu, nie powoduje sam przez się utraty ochrony z art. 178 § 2 K.p.

Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie. Po pierwsze, pracownik musi rzeczywiście wychowywać dziecko w wieku objętym ochroną. Po drugie, jeżeli oboje rodzice lub opiekunowie dziecka są zatrudnieni, zastosowanie ma art. 189¹ K.p., zgodnie z którym z określonych uprawnień rodzicielskich, w tym z uprawnienia z art. 178 § 2 K.p., może korzystać jedno z nich.

W praktyce pracodawca może więc oczekiwać oświadczenia, które z rodziców korzysta z danego uprawnienia. Nie oznacza to jednak, że pracownik traci ochronę tylko dlatego, że drugi rodzic jest na urlopie związanym z rodzicielstwem. Decydujące są konkretne okoliczności, treść oświadczeń oraz to, czy drugi rodzic faktycznie korzysta z tego samego uprawnienia jako pracownik.

Jakiej pracy bez zgody nie wolno zlecić rodzicowi dziecka do 8 lat?

Ochrona z art. 178 § 2 K.p. obejmuje kilka sytuacji. Bez zgody pracownika wychowującego dziecko do 8 lat pracodawca nie może zatrudniać go:

• w godzinach nadliczbowych,
• w porze nocnej,
• w przerywanym systemie czasu pracy, o którym mowa w art. 139 K.p.,
• w delegacji poza stałe miejsce pracy.

Jeżeli dodatkowa praca miałaby przypadać w sobotę, najpierw trzeba ustalić, czy w danym rozkładzie czasu pracy jest to normalny dzień pracy, dzień wolny z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, czy praca prowadząca do nadgodzin. Inaczej ocenia się zwykłą zmianę zgodną z grafikiem, a inaczej praca w sobotę rodzica połączoną z przekroczeniem norm czasu pracy.

Warto też pamiętać, że pracownica w ciąży korzysta z odrębnej i dalej idącej ochrony. Co do zasady nie wolno zatrudniać jej w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej, nawet za jej zgodą. Szerzej ten temat omawiają konsekwencje pracy w nadgodzinach przez kobietę w ciąży.

Czy zgoda na nadgodziny musi być pisemna?

Kodeks pracy nie wprowadza jednej szczególnej formy zgody, ale dla celów dowodowych najlepiej, aby była ona utrwalona w postaci papierowej albo elektronicznej. Może to być odrębne oświadczenie pracownika, odpowiedź e-mailowa, wniosek kadrowy albo inny dokument pozwalający ustalić, czego dotyczyła zgoda.

Najbezpieczniejsza jest zgoda konkretna: na określony rodzaj pracy, okres albo sytuację. Zgoda ogólna, blankietowa i udzielona bez jasnego związku z konkretnymi warunkami pracy może później prowadzić do sporu, czy pracownik rzeczywiście zgodził się na dane nadgodziny, pracę w nocy albo delegację.

Pracownik może także poinformować pracodawcę, że nie wyraża zgody na zatrudnianie go w warunkach objętych art. 178 § 2 K.p. W razie zmiany sytuacji rodzinnej lub organizacyjnej warto aktualizować takie oświadczenia, aby dokumentacja kadrowa odpowiadała rzeczywistemu stanowi.

Czy odmowa nadgodzin zawsze jest bezpieczna?

Jeżeli odmowa wynika z ochrony rodzica dziecka do 8 lat i pracownik nie wyraził zgody na nadgodziny, pracodawca nie powinien wyciągać wobec niego negatywnych konsekwencji. Nie powinno to być podstawą kary porządkowej, wypowiedzenia ani zarzutu niewykonania polecenia służbowego.

Inaczej będzie wtedy, gdy pracownik nie jest objęty ochroną, dziecko ukończyło już 8 lat, rodzic nie wychowuje dziecka albo z danego uprawnienia korzysta już drugi zatrudniony rodzic. W takich przypadkach trzeba ocenić sprawę według ogólnych zasad dotyczących czasu pracy, poleceń służbowych i dopuszczalności nadgodzin.

Nawet jeżeli pracownik wyrazi zgodę, pracodawca nadal musi przestrzegać ogólnych limitów i zasad pracy nadliczbowej, w tym odpoczynku dobowego i tygodniowego, przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy z nadgodzinami oraz zasad rekompensaty dodatkiem albo czasem wolnym.

Dwa dni opieki nad dzieckiem a odmowa nadgodzin

Uprawnienie do odmowy nadgodzin przez rodzica dziecka do 8 lat trzeba odróżnić od zwolnienia od pracy na opiekę nad dzieckiem z art. 188 K.p. To drugie uprawnienie przysługuje pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat i wynosi 16 godzin albo 2 dni w roku kalendarzowym, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

Pracownik decyduje w pierwszym wniosku w danym roku, czy korzysta z tego zwolnienia w dniach czy w godzinach. Wymiar ten nie mnoży się przez liczbę dzieci. Jeżeli oboje rodzice lub opiekunowie są zatrudnieni, z uprawnienia z art. 188 K.p. korzysta jedno z nich, zgodnie z art. 189¹ K.p.

To są więc dwa różne mechanizmy. Art. 178 § 2 K.p. chroni przed narzuceniem określonych form pracy bez zgody rodzica dziecka do 8 lat, natomiast art. 188 K.p. daje płatne zwolnienie od pracy na opiekę nad dzieckiem do 14 lat.

Co grozi pracodawcy za naruszenie przepisów?

Zmuszanie pracownika objętego ochroną do nadgodzin bez jego zgody może być oceniane jako naruszenie przepisów o czasie pracy oraz uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem. W zależności od okoliczności sprawy pracownik może zwrócić się do pracodawcy o korektę polecenia, złożyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy albo dochodzić ochrony swoich praw przed sądem pracy.

Na dzień 6 czerwca 2026 r. naruszenie przepisów o czasie pracy lub przepisów o uprawnieniach pracowników związanych z rodzicielstwem może skutkować odpowiedzialnością wykroczeniową osoby działającej w imieniu pracodawcy. Co do zasady Kodeks pracy przewiduje za takie wykroczenia grzywnę od 1000 zł do 30 000 zł.

W indywidualnej sprawie znaczenie mają dokumenty: harmonogram czasu pracy, ewidencja czasu pracy, polecenia przełożonych, korespondencja, oświadczenia rodziców oraz sposób rozliczenia pracy po godzinach.

FAQ

Czy rodzic dziecka do 8 lat musi pracować w nadgodzinach?

Nie, jeżeli nie wyraził zgody na taką pracę i to on korzysta z ochrony przewidzianej w art. 178 § 2 K.p. Pracodawca może poprosić o zgodę, ale nie może jej wymusić.

Czy ochrona dotyczy tylko dzieci do 4 lat?

Nie. To jest nieaktualne. Obecnie art. 178 § 2 K.p. dotyczy pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 8 roku życia.

Czy drugi rodzic na urlopie macierzyńskim wyłącza prawo do odmowy?

Nie wyłącza go automatycznie. Znaczenie ma to, czy pracownik wychowuje dziecko i czy zgodnie z art. 189¹ K.p. to on korzysta z danego uprawnienia, jeżeli oboje rodzice są zatrudnieni.

Czy pracodawca może ukarać za odmowę nadgodzin?

Co do zasady nie powinien, jeżeli odmowa wynika z braku zgody pracownika objętego ochroną z art. 178 § 2 K.p. W razie sporu warto zabezpieczyć dowody polecenia i odmowy.

Czy zgoda na nadgodziny może być cofnięta?

Przepisy nie regulują szczegółowo trybu cofnięcia zgody, ale pracownik może poinformować pracodawcę, że nie zgadza się na dalsze zatrudnianie w warunkach objętych art. 178 § 2 K.p. Dla bezpieczeństwa warto zrobić to pisemnie albo elektronicznie.

Czy praca w sobotę zawsze jest nadgodziną?

Nie zawsze. Zależy to od rozkładu czasu pracy, okresu rozliczeniowego i tego, czy dochodzi do przekroczenia norm czasu pracy. Jeżeli jednak praca w sobotę prowadzi do nadgodzin, rodzic dziecka do 8 lat może skorzystać z ochrony z art. 178 § 2 K.p.

Podsumowanie

Pracownik wychowujący dziecko do 8 lat ma silną ochronę przed narzucaniem pracy po godzinach. Bez jego zgody pracodawca nie może zatrudniać go w nadgodzinach, w porze nocnej, w przerywanym systemie czasu pracy ani delegować poza stałe miejsce pracy. Dotychczasowe informacje o granicy 4 lat należy traktować jako nieaktualne.

Jeżeli drugi rodzic przebywa na urlopie macierzyńskim lub rodzicielskim, nie oznacza to automatycznie, że pracownik traci prawo do odmowy nadgodzin. W sprawach spornych trzeba sprawdzić, które z rodziców korzysta z uprawnienia, jakie oświadczenia złożono pracodawcy i czy polecenie rzeczywiście dotyczyło pracy nadliczbowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277, w szczególności art. 178 § 2, art. 188, art. 189¹ oraz art. 281 - tekst ustawy w Dzienniku Ustaw.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.