Zmiana pensum i przydział godzin nauczyciela

Arkusz organizacyjny szkoły a przydział godzin

Arkusz organizacyjny szkoły jest dokumentem, w którym dyrektor planuje organizację pracy szkoły na kolejny rok szkolny, w tym liczbę oddziałów, liczbę godzin zajęć edukacyjnych, zajęcia z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz obsadę kadrową. Zgodnie z art. 110 Prawa oświatowego arkusz opracowuje dyrektor, następnie dokument jest opiniowany przez uprawnione organizacje związkowe i zatwierdzany przez organ prowadzący po uzyskaniu opinii organu nadzoru pedagogicznego.

Co do zasady dyrektor ma kompetencję do przydzielania nauczycielom konkretnych zajęć, przedmiotów i funkcji w ramach organizacji pracy szkoły. Nauczyciel nie ma ustawowego prawa do zachowania tych samych klas, przedmiotów albo wychowawstwa w każdym kolejnym roku szkolnym. Granicą swobody dyrektora są jednak przepisy o kwalifikacjach, pensum, godzinach ponadwymiarowych, treść stosunku pracy, zasady współżycia społecznego oraz zakaz nierównego traktowania i dyskryminacji.

W praktyce oznacza to, że samo odebranie części godzin biologii, chemii, geografii albo przyrody i przekazanie ich innemu nauczycielowi nie musi być bezprawne, jeżeli osoby te mają wymagane kwalifikacje i decyzja mieści się w racjonalnej organizacji pracy szkoły. Problem prawny powstaje wtedy, gdy przydział ma charakter pozorny, dyskryminujący, odwetowy, prowadzi do obejścia przepisów o zatrudnieniu albo powoduje powierzenie zajęć osobie bez odpowiednich kwalifikacji. Warto sprawdzić także omówienie: Odebranie godzin ponadwymiarowych nauczycielowi.

Pensum nauczyciela i pensum łączone

Dla nauczycieli szkół podstawowych i ponadpodstawowych prowadzących zajęcia dydaktyczne typowe pensum wynosi 18 godzin tygodniowo. Nie oznacza to jednak, że każda liczba godzin powyżej 18 zawsze jest automatycznie bezprawna. Trzeba ustalić, jaki rodzaj zajęć powierzono nauczycielowi i czy w ramach jednego stosunku pracy wykonuje on obowiązki przypisane do stanowisk o różnym tygodniowym obowiązkowym wymiarze godzin.

Jeżeli nauczyciel realizuje w ramach jednego stosunku pracy obowiązki stanowisk o różnym pensum, stosuje się art. 42 ust. 5c Karty Nauczyciela. W takim przypadku tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin oblicza się według ustawowego wzoru jako iloraz łącznej liczby realizowanych godzin i sumy części etatów przypadających na poszczególne pensum. Dopiero godziny wyliczone ponad tak ustalony wymiar są godzinami ponadwymiarowymi.

Ma to duże znaczenie przy połączeniu godzin przedmiotowych z zajęciami specjalistycznymi, np. zajęciami terapeuty pedagogicznego. Organ prowadzący określa pensum pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych, z tym że nie może ono przekraczać 22 godzin. Jeżeli więc nauczyciel ma część godzin przedmiotowych i część godzin specjalistycznych, nie wolno mechanicznie przyjmować, że nadal obowiązuje go wyłącznie pensum 18 godzin; trzeba sprawdzić uchwałę organu prowadzącego i prawidłowo obliczyć pensum łączone.

Nie zmienia to jednak podstawowej zasady: zajęcia muszą odpowiadać kwalifikacjom nauczyciela, a zmiana rzeczywistego rodzaju pracy nie może być wykorzystywana do omijania przepisów o zatrudnieniu. Jeżeli nauczyciel był zatrudniony jako nauczyciel określonych przedmiotów, a znacząca część jego obowiązków ma zostać zastąpiona zadaniami specjalisty, należy ocenić, czy mieści się to w dotychczasowych warunkach zatrudnienia, kwalifikacjach i arkuszu organizacyjnym, czy wymaga formalnego uporządkowania.

Godziny ponadwymiarowe nauczyciela

Godzina ponadwymiarowa to godzina zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych przekraczająca tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć. Karta Nauczyciela przewiduje, że w szczególnych przypadkach wynikających z potrzeb szkoły nauczyciel może być obowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością, ale ich liczba nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin. Przydzielenie większej liczby godzin ponadwymiarowych może nastąpić wyłącznie za zgodą nauczyciela i co do zasady nie może przekroczyć 1/2 pensum.

W opisanej sytuacji samo stwierdzenie, że liczba godzin rośnie do 20 albo 21, nie wystarcza do jednoznacznej oceny. Najpierw trzeba ustalić, czy mamy do czynienia z godzinami ponadwymiarowymi ponad pensum 18, czy z prawidłowo obliczonym pensum łączonym. Następnie trzeba sprawdzić, czy ewentualne godziny ponadwymiarowe mieszczą się w limicie 1/4 pensum, czy są zgodne ze specjalnością nauczyciela i czy nie doszło do faktycznego powierzenia zajęć, do których nauczyciel nie ma kwalifikacji.

Warto odróżnić tę sytuację od typowych sporów o czas pracy pracowników niebędących nauczycielami. Dla porównania zobacz również omówienie zagadnienia praca 7 dni w tygodniu, gdzie punktem wyjścia są przepisy Kodeksu pracy o odpoczynku dobowym i tygodniowym, a nie szczególne regulacje Karty Nauczyciela.

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne a kwalifikacje

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne są jedną z form pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Organizuje się je dla uczniów z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi, w tym ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się, a liczba uczestników takich zajęć nie może przekraczać 5. Rozporządzenie o pomocy psychologiczno-pedagogicznej stanowi także, że zajęcia specjalistyczne prowadzą nauczyciele, wychowawcy grup wychowawczych i specjaliści posiadający kwalifikacje odpowiednie do rodzaju zajęć.

W praktyce zajęcia korekcyjno-kompensacyjne należą do typowych zadań terapeuty pedagogicznego. Aktualne rozporządzenie w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli przewiduje rozbudowane wymagania dla nauczyciela terapeuty pedagogicznego, obejmujące w szczególności kwalifikacje z zakresu pedagogiki korekcyjnej, terapii pedagogicznej albo odpowiednie studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny, zależnie od ścieżki kształcenia i typu szkoły.

Jeżeli nauczyciel biologii, chemii, przyrody lub geografii nie posiada kwalifikacji z terapii pedagogicznej albo innych kwalifikacji odpowiednich do prowadzenia tych zajęć, powierzenie mu 10 godzin zajęć korekcyjno-kompensacyjnych może być wadliwe. Nie chodzi tu o subiektywne poczucie, że nauczyciel nie czuje się terapeutą, lecz o obiektywną ocenę dokumentów kwalifikacyjnych: dyplomów, suplementów, świadectw studiów podyplomowych, kursów kwalifikacyjnych i zakresu przygotowania pedagogicznego.

Przydzielenie wychowawstwa

Powierzenie funkcji wychowawcy klasy należy do kompetencji dyrektora szkoły. Przepisy nie przewidują zasady, że wychowawcą musi zostać nauczyciel z najdłuższym stażem, nauczyciel najlepiej znający klasę albo nauczyciel zatrudniony w szkole od wielu lat. Dyrektor powinien jednak kierować się dobrem uczniów, organizacją pracy szkoły, kwalifikacjami, doświadczeniem i realnymi możliwościami nauczyciela.

Sam fakt, że wychowawstwo otrzymuje osoba nowa w szkole, nie przesądza jeszcze o naruszeniu prawa. Inaczej należy ocenić sytuację, w której decyzja jest elementem nierównego traktowania, szykany, odwetu za działalność związkową, odmowę przyjęcia nieprawidłowych godzin albo zgłaszanie nieprawidłowości. Wtedy warto żądać od dyrektora pisemnego uzasadnienia decyzji organizacyjnej i zgromadzić dowody potwierdzające nierówne traktowanie.

Nauczycielowi, któremu powierzono sprawowanie funkcji wychowawcy klasy, przysługuje dodatek funkcyjny. Minimalna wysokość tego dodatku wynosi 300 zł. To jednak uprawnienie osoby, której funkcję powierzono, a nie samodzielna podstawa roszczenia o przyznanie wychowawstwa konkretnemu nauczycielowi.

Przydział zajęć WDŻ nauczycielowi z innej szkoły

Zajęcia wychowania do życia w rodzinie mogą być prowadzone przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje. W przypadku klas IV-VIII szkół podstawowych rozporządzenie kwalifikacyjne przewiduje, że kwalifikacje posiada również osoba mająca kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela w szkole podstawowej w zakresie innego przedmiotu lub zajęć oraz ukończony kurs kwalifikacyjny z zakresu wychowania do życia w rodzinie.

Jeżeli osoba będąca dyrektorem innej szkoły ma kwalifikacje do WDŻ i została prawidłowo zatrudniona albo ma prawidłowo przydzielone godziny, samo to, że w danej szkole jest już inny nauczyciel z kwalifikacjami, nie powoduje automatycznej nieważności przydziału. Przepisy nie ustanawiają bezwzględnego pierwszeństwa nauczyciela już zatrudnionego w szkole do każdej pojedynczej godziny zajęć.

Należy jednak zbadać dwie kwestie. Po pierwsze, czy nauczyciel zewnętrzny rzeczywiście ma kwalifikacje do WDŻ. Po drugie, czy przydział nie narusza przepisów o godzinach ponadwymiarowych osób korzystających z obniżonego pensum z tytułu funkcji kierowniczej. Dyrektorom i wicedyrektorom korzystającym z obniżonego tygodniowego wymiaru zajęć co do zasady nie przydziela się godzin ponadwymiarowych, chyba że jest to konieczne dla zapewnienia realizacji ramowego planu nauczania w oddziale, a w szerszym zakresie za zgodą organu prowadzącego. Ocena zależy więc od tego, czy godzina WDŻ jest realizowana w ramach odrębnego zatrudnienia, uzupełnienia etatu, czy jako godzina ponadwymiarowa w macierzystej szkole tej osoby.

Co może zrobić nauczyciel?

Najbezpieczniej zacząć od pisemnego wniosku do dyrektora o wyjaśnienie podstaw przydziału godzin i korektę arkusza albo przydziału czynności. W piśmie warto wskazać konkretnie, które godziny budzą zastrzeżenia, czy nauczyciel kwestionuje brak kwalifikacji do zajęć korekcyjno-kompensacyjnych, błędne obliczenie pensum łączonego, brak zgody na ponadwymiar ponad limit, czy też nierówne traktowanie przy rozdziale godzin.

W kolejnym kroku można zwrócić się do organizacji związkowej, jeżeli działa w szkole lub reprezentuje nauczyciela. Arkusz organizacyjny podlega opiniowaniu przez uprawnione organizacje związkowe, dlatego związek może podnieść zastrzeżenia co do zgodności arkusza z prawem, zwłaszcza w zakresie kwalifikacji i zatrudnienia.

Jeżeli dyrektor nie uwzględni zastrzeżeń, możliwe jest skierowanie sprawy do organu prowadzącego szkołę, który zatwierdza arkusz, albo do kuratorium oświaty w zakresie nadzoru pedagogicznego i kwalifikacji wymaganych do prowadzenia określonych zajęć. W sprawach stricte pracowniczych, takich jak wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe, naruszenie warunków zatrudnienia, nierówne traktowanie lub niezgodne z prawem ograniczenie zatrudnienia, właściwa może być także droga sądowa przed sądem pracy.

Zobacz również praktyczne omówienie tematu rozliczanie nadgodzin i pracy w niedziele, które pokazuje różnicę między zwykłymi nadgodzinami pracowniczymi a szczególnymi zasadami dotyczącymi czasu pracy i wynagrodzenia.

Jak napisać wniosek o zmianę przydziału godzin?

Wniosek powinien być konkretny i oparty na dokumentach. Nie wystarczy napisać, że przydział jest niesprawiedliwy. Lepiej wskazać, że nauczyciel nie posiada kwalifikacji do zajęć korekcyjno-kompensacyjnych, że dyrektor powinien wyjaśnić sposób obliczenia pensum łączonego albo że przydział godzin ponadwymiarowych nie odpowiada specjalności nauczyciela. Powiązany problem omawiamy osobno: Pensum nauczyciela zajęć korekcyjno-kompensacyjnych.

W piśmie warto zawrzeć żądanie udostępnienia lub przedstawienia informacji o: przyjętym pensum dla poszczególnych rodzajów zajęć, podstawie obliczenia pensum łączonego, kwalifikacjach wymaganych do spornych zajęć oraz podstawie powierzenia ich konkretnym osobom. Wniosek należy złożyć na piśmie i zachować potwierdzenie jego doręczenia.

W sprawach nauczycielskich pomocna może być również kategoria Karta Nauczyciela, w której omawiane są szczególne zasady zatrudniania, czasu pracy i uprawnień nauczycieli.

FAQ

Czy dyrektor może zabrać nauczycielowi część dotychczasowych przedmiotów?

Tak, jeżeli mieści się to w organizacji pracy szkoły, a nowe przydziały są zgodne z kwalifikacjami nauczycieli i nie naruszają warunków zatrudnienia. Nauczyciel nie ma automatycznego prawa do tych samych godzin i klas w każdym roku szkolnym.

Czy nauczyciel musi przyjąć zajęcia korekcyjno-kompensacyjne?

Nie powinno się powierzać takich zajęć osobie bez kwalifikacji odpowiednich do rodzaju zajęć. Jeżeli nauczyciel nie ma przygotowania z terapii pedagogicznej lub innej właściwej ścieżki kwalifikacyjnej, powinien złożyć pisemne zastrzeżenia.

Czy 21 godzin zawsze oznacza naruszenie pensum nauczyciela?

Nie zawsze. Trzeba ustalić, czy obowiązuje zwykłe pensum 18 godzin, czy pensum łączone dla stanowisk o różnym wymiarze. Jeżeli po prawidłowym obliczeniu pozostają godziny ponadwymiarowe, trzeba sprawdzić limity i zgodę nauczyciela.

Czy godziny ponadwymiarowe wymagają zgody nauczyciela?

Do 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin mogą być przydzielone w szczególnych przypadkach wynikających z potrzeb szkoły, ale zgodnie z posiadaną specjalnością. Większy wymiar godzin ponadwymiarowych wymaga zgody nauczyciela i co do zasady nie może przekraczać 1/2 pensum.

Czy dyrektor musi przydzielić WDŻ nauczycielowi już zatrudnionemu w szkole?

Nie ma takiego bezwzględnego obowiązku. Kluczowe jest to, czy osoba prowadząca WDŻ ma wymagane kwalifikacje i czy jej zatrudnienie albo przydział godzin nie narusza przepisów o czasie pracy, pensum i godzinach ponadwymiarowych.

Gdzie złożyć skargę na wadliwy arkusz organizacyjny?

Najpierw warto złożyć pisemny wniosek do dyrektora. Następnie można zwrócić się do organizacji związkowej, organu prowadzącego albo kuratorium oświaty. Spory o wynagrodzenie, warunki zatrudnienia i nierówne traktowanie mogą trafić do sądu pracy.

Podsumowanie

Legalność przydziału godzin nauczycielowi zależy od kilku elementów: kwalifikacji do konkretnych zajęć, prawidłowego obliczenia pensum, limitów godzin ponadwymiarowych, treści stosunku pracy oraz tego, czy decyzje dyrektora mają racjonalne i niedyskryminujące uzasadnienie. Dyrektor może zmieniać przydział przedmiotów i funkcji w arkuszu organizacyjnym, ale nie może powierzać zajęć specjalistycznych osobie bez wymaganych kwalifikacji ani ukrywać zmiany charakteru pracy pod pozorem zwykłego planowania godzin.

W opisanej sprawie najważniejsze jest sprawdzenie kwalifikacji do zajęć korekcyjno-kompensacyjnych, uchwały organu prowadzącego w sprawie pensum specjalistów, sposobu obliczenia pensum łączonego oraz podstawy przydziału WDŻ osobie z innej szkoły. Dopiero po analizie tych dokumentów można jednoznacznie ocenić, czy arkusz jest zgodny z prawem i jakie roszczenia przysługują nauczycielowi.