Strażak w gminnej straży pożarnej a świadectwo pracy

Czy strażak wykonuje pracę w szczególnych warunkach?

Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych rozróżnia dwie kategorie: prace w szczególnych warunkach oraz prace o szczególnym charakterze. Nie są to pojęcia zamienne, a błędne użycie jednego z nich często powoduje spór z pracodawcą albo z ZUS.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych pracami w szczególnych warunkach są prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia i które są wykonywane w warunkach określonych w ustawie.

Wykaz prac w szczególnych warunkach znajduje się w załączniku nr 1 do ustawy. Obejmuje między innymi określone prace górnicze, hutnicze, odlewnicze, morskie, prace nurków, prace w komorach hiperbarycznych, niektóre prace w bardzo małych pomieszczeniach z utrudnioną wentylacją, prace przy azbeście czy prace w temperaturze poniżej 0°C narzuconej technologią.

W tym wykazie nie ma pracy strażaka jako takiej. Dlatego w typowej sytuacji praca strażaka gminnej zawodowej straży pożarnej nie będzie kwalifikowana jako praca w szczególnych warunkach w rozumieniu załącznika nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych.

Nie oznacza to jednak, że strażak jest pozbawiony znaczenia tej pracy dla uprawnień emerytalnych. W jego przypadku właściwa może być druga kategoria, czyli praca o szczególnym charakterze.

Praca strażaka jako praca o szczególnym charakterze

Prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których należyte wykonywanie w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu może stawać się trudniejsze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.

Załącznik nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych wymienia w pkt 20 prace pracowników jednostek ochrony przeciwpożarowej, o których mowa w art. 15 pkt 1a-5 i 8 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, uczestniczących bezpośrednio w akcjach ratowniczych.

Art. 15 ustawy o ochronie przeciwpożarowej wskazuje jako jednostki ochrony przeciwpożarowej między innymi jednostki organizacyjne Wojskowej Ochrony Przeciwpożarowej, zakładową straż pożarną, zakładową służbę ratowniczą, gminną zawodową straż pożarną, powiatową lub miejską zawodową straż pożarną, terenową służbę ratowniczą oraz inne jednostki ratownicze.

Gminna zawodowa straż pożarna mieści się więc w tym katalogu. Jeżeli pracownik takiej jednostki bezpośrednio uczestniczy w akcjach ratowniczych, jego praca może być kwalifikowana jako praca o szczególnym charakterze.

Trzeba jednak podkreślić, że nie wystarczy sama nazwa stanowiska "strażak". Znaczenie mają rzeczywiste obowiązki, dokumentacja pracownicza, udział w akcjach, zakres czynności, grafiki służb, ewidencje wyjazdów i inne dowody potwierdzające, że praca była faktycznie wykonywana w wymaganym charakterze.

Kiedy pracodawca powinien uwzględnić taką pracę?

Pracodawca powinien oceniać pracę według ustawowych kryteriów. Przy pracy wykonywanej po wejściu w życie ustawy o emeryturach pomostowych istotne jest zwłaszcza to, czy pracownik wykonuje pracę wymienioną w załączniku do ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy oraz w warunkach odpowiadających opisowi ustawowemu.

W przypadku strażaka z gminnej zawodowej straży pożarnej najważniejsze pytania brzmią:

• czy jednostka jest jednostką ochrony przeciwpożarowej objętą art. 15 pkt 1a-5 lub 8 ustawy o ochronie przeciwpożarowej,
• czy pracownik bezpośrednio uczestniczy w akcjach ratowniczych,
• czy praca była wykonywana stale w zakresie wymaganym dla danego stanowiska,
• czy pracownik był zgłaszany przez pracodawcę w dokumentach dotyczących pracy o szczególnym charakterze.

Jeżeli pracownik pełnił głównie funkcje administracyjne, dyspozytorskie, techniczne lub pomocnicze i nie uczestniczył bezpośrednio w akcjach ratowniczych, zakwalifikowanie pracy jako pracy o szczególnym charakterze może być kwestionowane.

Świadectwo pracy a praca po 31 grudnia 2008 r.

W praktyce najczęściej pojawia się pytanie, czy pracodawcę można zmusić do wpisania w świadectwie pracy informacji, że pracownik wykonywał pracę w szczególnych warunkach albo pracę o szczególnym charakterze.

Trzeba odróżnić okresy sprzed 1 stycznia 2009 r. od okresów późniejszych. Dla okresów sprzed tej daty znaczenie miały świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wystawiane według zasad związanych z wcześniejszymi regulacjami emerytalnymi.

Po 31 grudnia 2008 r. podstawowym sposobem przekazywania danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze jest zgłoszenie ZUS ZSWA. Pracodawca, jako płatnik składek, powinien wykazywać w nim dane o pracownikach wykonujących takie prace, jeżeli spełnione są warunki ustawowe.

W uchwale z dnia 12 października 2023 r., sygn. akt III PZP 5/22, Sąd Najwyższy wskazał, że pracodawca nie ma obowiązku podania w świadectwie pracy informacji o wykonywaniu przez pracownika pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze świadczonej po dniu 31 grudnia 2008 r.

Oznacza to, że odmowa wpisania takiej informacji do świadectwa pracy nie zawsze jest naruszeniem prawa. Jeżeli spór dotyczy okresów po 2008 r., istotniejsze może być ustalenie, czy pracodawca prawidłowo prowadzi ewidencję i dokonuje zgłoszeń do ZUS.

Jak działa procedura sprostowania świadectwa pracy?

Jeżeli świadectwo pracy zawiera błędne informacje albo pomija dane, które zgodnie z przepisami powinny się w nim znaleźć, pracownik może wystąpić do pracodawcy z wnioskiem o sprostowanie świadectwa pracy.

Co do zasady pracownik ma 14 dni od otrzymania świadectwa pracy na złożenie takiego wniosku. Jeżeli pracodawca odmówi sprostowania, pracownik może wnieść żądanie sprostowania do sądu pracy, również w terminie przewidzianym w Kodeksie pracy. Jeżeli pracodawca w ogóle nie odpowiada albo termin został przekroczony z usprawiedliwionych przyczyn, sprawę warto ocenić indywidualnie.

Wniosek o sprostowanie powinien być konkretny. Należy wskazać, jaki zapis jest nieprawidłowy, jakie brzmienie powinno zostać wpisane i z jakich dokumentów wynika żądanie pracownika.

Jeżeli jednak chodzi wyłącznie o pracę o szczególnym charakterze po 31 grudnia 2008 r., samo żądanie dopisania tego do świadectwa pracy może być nieskuteczne. W takiej sytuacji należy rozważyć działania dotyczące zgłoszeń do ZUS, ewidencji pracodawcy oraz ewentualnego sporu o uprawnienia emerytalne.

Co zrobić, gdy pracodawca odmawia uznania pracy?

Jeżeli pracodawca odmawia potwierdzenia pracy o szczególnym charakterze, warto działać etapami. Najpierw należy zgromadzić dokumenty i wystąpić do pracodawcy na piśmie o wyjaśnienie stanowiska oraz o wskazanie, czy pracownik był ujmowany w ewidencji pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze i czy przekazywano za niego zgłoszenia ZUS ZSWA.

Przydatne mogą być w szczególności:

• umowa o pracę, angaże i zakresy czynności,
• regulaminy służby, grafiki, rozkazy, karty wyjazdów i dokumentacja akcji,
• zaświadczenia lub informacje z zakładu pracy,
• dokumenty potwierdzające jednostkę organizacyjną i charakter zatrudnienia,
• zeznania współpracowników, jeżeli sprawa trafi do postępowania sądowego.

Jeżeli problem dotyczy nieujęcia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, można rozważyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy. W sprawach emerytalnych ostateczne znaczenie ma jednak najczęściej decyzja ZUS i ewentualne odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli ZUS odmówi prawa do świadczenia, pracownik może kwestionować tę decyzję w trybie odwoławczym. W takim postępowaniu można wykazywać rzeczywisty charakter pracy różnymi dowodami, nie tylko samym świadectwem pracy.

Podsumowanie

Praca strażaka w gminnej zawodowej straży pożarnej nie jest typowo pracą w szczególnych warunkach, ponieważ nie została wymieniona w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych. Może natomiast być pracą o szczególnym charakterze, jeżeli pracownik jednostki ochrony przeciwpożarowej bezpośrednio uczestniczy w akcjach ratowniczych.

Nie zawsze można skutecznie żądać wpisania tej informacji do świadectwa pracy. Dla okresów po 31 grudnia 2008 r. zasadnicze znaczenie mają ewidencja prowadzona przez pracodawcę oraz zgłoszenia ZUS ZSWA. Jeżeli pracodawca odmawia uznania pracy, należy ustalić, czy chodzi o sprostowanie świadectwa pracy, korektę dokumentów zgłoszeniowych, skargę do PIP czy spór z ZUS o uprawnienia emerytalne.

FAQ

Czy strażak gminnej straży pożarnej wykonuje pracę w szczególnych warunkach?

Zwykle nie. Praca strażaka nie została wymieniona w załączniku nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych jako praca w szczególnych warunkach. Może natomiast być pracą o szczególnym charakterze, jeżeli spełnione są dodatkowe warunki.

Kiedy praca strażaka jest pracą o szczególnym charakterze?

Wtedy, gdy pracownik jednostki ochrony przeciwpożarowej objętej ustawą bezpośrednio uczestniczy w akcjach ratowniczych. Dla gminnej zawodowej straży pożarnej taka kwalifikacja jest możliwa, ale trzeba wykazać rzeczywisty charakter pracy.

Czy pracodawca musi wpisać pracę o szczególnym charakterze do świadectwa pracy?

Nie zawsze. Po 31 grudnia 2008 r. pracodawca nie ma obowiązku wpisywania w świadectwie pracy informacji o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale z 12 października 2023 r., sygn. akt III PZP 5/22.

Co zrobić, jeśli pracodawca odmawia zgłoszenia pracy do ZUS?

Najpierw warto wystąpić do pracodawcy na piśmie o wyjaśnienie i udostępnienie informacji o ewidencji oraz zgłoszeniach ZUS ZSWA. Następnie można rozważyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy, a przy sporze o świadczenie emerytalne odwołanie od decyzji ZUS.

Czy można udowodnić pracę o szczególnym charakterze bez wpisu w świadectwie pracy?

Tak. W postępowaniu przed ZUS i sądem znaczenie mogą mieć także inne dowody, na przykład zakresy czynności, grafiki, dokumentacja wyjazdów, karty akcji, regulaminy jednostki oraz zeznania świadków.

Źródła:

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.