• Stan prawny na: 2026-06-05
Dopełnienie pensum do 40 godzin tygodniowo nie oznacza, że nauczyciel albo wychowawca ma być stale dyspozycyjny w swoim czasie prywatnym. Czynności zlecane przez pracodawcę, takie jak wyjazd z wychowankiem do sądu, lekarza, udział w radzie pedagogicznej czy zastępstwo, muszą mieścić się w przepisach o czasie pracy i zasadach wynagradzania.
W artykule wyjaśniamy, kiedy polecenie dyrektora mieści się w normalnym czasie pracy, kiedy może rodzić prawo do dodatkowego wynagrodzenia lub czasu wolnego oraz jak należy rozliczać badania okresowe i obowiązkowe spotkania po godzinach.
Zgodnie z aktualnym art. 42 Karty Nauczyciela czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo. W ramach tego czasu oraz ustalonego wynagrodzenia nauczyciel wykonuje trzy podstawowe grupy obowiązków: zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz, inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły lub placówki oraz czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.
W praktyce oznacza to, że pensum, np. 26 godzin bezpośredniej pracy z wychowankiem, nie jest całym czasem pracy. Nie oznacza jednak także, że pozostałe godziny są dowolnym, nieograniczonym czasem prywatnym, którym pracodawca może dysponować bez planowania i rozliczenia. Całość obowiązków powinna mieścić się w granicach czasu pracy, organizacji pracy placówki oraz przepisów o odpoczynku, dniach wolnych i wynagrodzeniu.
Jeżeli dana osoba nie jest nauczycielem w rozumieniu Karty Nauczyciela albo placówka zatrudnia ją wyłącznie na podstawie Kodeksu pracy, wtedy podstawowe znaczenie mają przepisy Kodeksu pracy, regulamin pracy, umowa o pracę i rozkład czasu pracy.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Takie polecenie może być zgodne z prawem, jeżeli mieści się w rodzaju pracy, zadaniach placówki i organizacji opieki nad wychowankiem. Wyjazd do sądu, lekarza, poradni czy na pogotowie nie jest jednak prywatną przysługą pracownika. Jeżeli odbywa się na polecenie przełożonego i w interesie placówki, jest czasem wykonywania obowiązków służbowych.
Najważniejsze jest rozróżnienie, czy polecenie mieści się w ustalonym czasie pracy i w ramach normalnych obowiązków, czy powoduje przekroczenie pensum, zaplanowanego rozkładu albo 40-godzinnej tygodniowej granicy czasu pracy. Jeżeli czynność odbywa się w czasie, w którym pracownik miał wykonywać inne zadania służbowe, może być potraktowana jako element normalnej organizacji pracy. Jeżeli natomiast przypada poza grafikiem, po zakończeniu zmiany, w dniu wolnym albo powoduje dodatkowe godziny pracy, trzeba ją rozliczyć.
W przypadku nauczyciela objętego Kartą Nauczyciela dodatkowe bezpośrednie zajęcia wychowawcze lub opiekuńcze mogą w konkretnych sytuacjach przybrać postać godzin ponadwymiarowych albo godzin doraźnych zastępstw. Karta Nauczyciela przewiduje dla nich odrębne zasady wynagradzania. Jeżeli czynność nie mieści się w tej kategorii, ale nadal jest obowiązkiem służbowym, należy ocenić ją przez pryzmat ogólnych zasad czasu pracy oraz art. 91c Karty Nauczyciela, który w sprawach nieuregulowanych odsyła do Kodeksu pracy.
Dyrektor organizuje pracę placówki i może wydawać pracownikom polecenia służbowe, w tym polecenia związane z zastępstwem za nieobecnego pracownika. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Doraźne zastępstwo musi być zgodne z kwalifikacjami pracownika, jego zakresem obowiązków, normami czasu pracy oraz zasadami odpoczynku.
Od 2025 r. przepisy Karty Nauczyciela zawierają bardziej szczegółowe regulacje dotyczące godzin doraźnych zastępstw. Co do zasady nie powinny one być realizowane w czasie zaplanowanych zajęć nauczyciela. Wyjątki dotyczą m.in. sytuacji, gdy z przyczyn dotyczących szkoły lub placówki nauczyciel i tak nie mógłby zrealizować zaplanowanych zajęć albo gdy w szczególnie uzasadnionych przypadkach zastępstwo odbywa się za zgodą nauczyciela w czasie przeznaczonym na określone czynności, które następnie trzeba zrealizować w innym terminie.
Jeżeli zastępstwo oznacza dodatkową godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych ponad obowiązkowy tygodniowy wymiar, powinno być rozliczone jako godzina ponadwymiarowa albo godzina doraźnego zastępstwa. Efektywnie zrealizowane godziny doraźnych zastępstw nie powinny być traktowane jako praca "za darmo".
Pracodawca może reagować na nagłe potrzeby organizacyjne, np. chorobę pracownika, konieczność zapewnienia opieki wychowankom albo zdarzenie wymagające natychmiastowego działania. Polecenie wydane z krótkim wyprzedzeniem nie jest samo w sobie bezprawne, jeżeli mieści się w granicach umowy, przepisów i organizacji pracy.
Nie można jednak przyjąć, że pracownik ma pozostawać w nieformalnej gotowości przez cały czas wolny. Jeżeli pracodawca chce wymagać pozostawania w gotowości poza normalnymi godzinami pracy, w grę mogą wchodzić przepisy o dyżurze, a nie zwykłe, nieodpłatne "dopełnienie". Stałe, powtarzalne wezwania po godzinach mogą świadczyć o wadliwej organizacji pracy i powinny być rozliczane, a nie przerzucane na czas prywatny pracowników.
Inaczej wygląda sytuacja osób zatrudnionych wyłącznie na podstawie Kodeksu pracy w podstawowym wymiarze 40 godzin tygodniowo. Jeżeli pracodawca nakazuje im udział w zebraniu, radzie, odprawie, rozmowie służbowej albo szkoleniu poza ustalonymi godzinami pracy, taki czas co do zasady jest czasem pracy, o ile obecność była obowiązkowa i związana z zatrudnieniem.
Praca wykonywana ponad obowiązujące normy czasu pracy albo ponad przedłużony dobowy wymiar wynikający z systemu i rozkładu czasu pracy stanowi pracę w godzinach nadliczbowych. Nadgodziny są dopuszczalne m.in. ze względu na szczególne potrzeby pracodawcy, ale powinny zostać prawidłowo zaewidencjonowane i rozliczone: wynagrodzeniem z dodatkiem albo czasem wolnym na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy.
Pracodawca nie powinien kwalifikować obowiązkowych zebrań jako prywatnej, nieodpłatnej aktywności pracownika. Jeżeli obecność jest tylko dobrowolna, sytuacja może wyglądać inaczej, ale wtedy pracownik powinien mieć realną możliwość nieuczestniczenia bez negatywnych konsekwencji.
Art. 229 § 3 Kodeksu pracy stanowi, że okresowe i kontrolne badania lekarskie przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Za czas niewykonywania pracy w związku z badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Jeżeli pracownik musi jechać na badania do innej miejscowości, przysługują mu należności na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.
Nie oznacza to automatycznie prawa do całego dnia wolnego. Co do zasady rozlicza się czas niezbędny na wykonanie badań, dojazd i formalności, jeżeli przypadają w czasie pracy. Jeżeli termin badań został wyznaczony poza grafikiem, warto wystąpić do pracodawcy o pisemne wskazanie sposobu rozliczenia tego czasu. Badania nie powinny być przedstawiane jako prywatny obowiązek pracownika wykonywany kosztem jego odpoczynku, zwłaszcza gdy termin i skierowanie wynikają z decyzji pracodawcy.
Nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć zasadniczo obowiązuje pięciodniowy tydzień pracy. W placówkach, w których praca odbywa się we wszystkie dni tygodnia, nauczyciel powinien korzystać co najmniej raz na dwa tygodnie z dwóch kolejnych dni wolnych, z których jeden przypada w niedzielę. Za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze wykonywane w dniu wolnym od pracy nauczyciel otrzymuje inny dzień wolny, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach odrębne wynagrodzenie.
Przy pracownikach kodeksowych trzeba dodatkowo pamiętać o przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, odpoczynku dobowym i tygodniowym oraz rozliczeniu pracy w dniu wolnym. Polecenie pracy w sobotę, niedzielę albo inny dzień wolny nie może kończyć się stwierdzeniem, że pracownik "po prostu miał dopełnienie".
Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce odróżnić zwykłą organizację pracy od sytuacji wymagającej dodatkowego rozliczenia.
Pani Aneta jest wychowawczynią objętą Kartą Nauczyciela. Jej pensum obejmuje 26 godzin bezpośredniej pracy z wychowankami. Dyrektor polecił jej pojechać z wychowankiem do lekarza w czasie, w którym miała zaplanowane czynności administracyjne w placówce. Jeżeli łączny czas pracy w tygodniu nie przekroczył 40 godzin, a zadanie mieściło się w obowiązkach placówki, może to być potraktowane jako normalna zmiana organizacji pracy. Pracodawca powinien jednak ująć ten czas w rozliczeniu pracy, a nie traktować go jako prywatnej aktywności pracownicy.
Pan Marek pracuje w tej samej placówce jako pracownik zatrudniony na podstawie Kodeksu pracy w pełnym wymiarze 40 godzin tygodniowo. Po zakończeniu zmiany otrzymał polecenie udziału w obowiązkowym zebraniu z dyrekcją. Skoro obecność była wymagana i dotyczyła pracy, czas zebrania powinien zostać potraktowany jako czas pracy. Jeżeli spowodował przekroczenie norm czasu pracy, trzeba go rozliczyć jako pracę nadliczbową albo udzielić czasu wolnego zgodnie z przepisami.
Pani Olga dostała skierowanie na badania okresowe. Przychodnia wyznaczyła termin na godzinę 9:00, a jej zmiana rozpoczynała się o 14:00. Pracownica powinna poprosić pracodawcę o wskazanie, czy badanie ma zostać potraktowane jako czas pracy i jak zostanie rozliczony dojazd. Nie ma automatycznego prawa do całego dnia wolnego, ale badania okresowe nie są prywatnym obowiązkiem finansowanym przez pracownika. Pracodawca ponosi koszt badań i powinien organizować je w miarę możliwości w godzinach pracy.
Uzupełnieniem tego wątku jest omówienie: Epilepsja pracownika.
Nie. Pozostała część czasu pracy obejmuje inne obowiązki nauczyciela, ale nadal musi mieścić się w granicach prawa, zadań placówki i rozsądnej organizacji pracy. Nie jest to nieograniczona dyspozycyjność w czasie prywatnym.
Tak, jeżeli wynika z zadań placówki i polecenia przełożonego. Taki wyjazd powinien być traktowany jako czas pracy. Jeżeli przypada poza grafikiem albo powoduje dodatkowe godziny, trzeba ocenić sposób jego rozliczenia.
Nie zawsze. Nagła nieobecność pracownika może uzasadniać doraźne polecenie. Bezprawne może być natomiast stałe nadużywanie takich poleceń, brak rozliczenia godzin albo naruszanie odpoczynku i dni wolnych.
Jeżeli udział jest obowiązkowy i związany z zatrudnieniem, należy traktować go jako czas pracy. U pracowników kodeksowych może to prowadzić do nadgodzin. U nauczycieli trzeba uwzględnić zasady wynikające z Karty Nauczyciela i organizacji pracy placówki.
Co do zasady nie ma automatycznego prawa do całego dnia wolnego. Pracownik zachowuje wynagrodzenie za czas niewykonywania pracy w związku z badaniami, a badania powinny odbywać się w miarę możliwości w godzinach pracy.
Odmowa jest ryzykowna, jeżeli polecenie jest zgodne z prawem, kwalifikacjami i obowiązkami pracownika. Jeżeli jednak polecenie narusza przepisy o czasie pracy, odpoczynku, bezpieczeństwie albo wykracza poza zakres obowiązków, warto żądać pisemnego polecenia i skonsultować sprawę.
Dopełnienie czasu pracy do 40 godzin w Karcie Nauczyciela nie jest równoznaczne z obowiązkiem bezpłatnego wykonywania każdego polecenia poza grafikiem. Nauczyciel lub wychowawca może być zobowiązany do czynności wynikających z zadań placówki, ale czas takich czynności trzeba prawidłowo planować, ewidencjonować i rozliczać. Szczególnie dotyczy to wyjazdów z wychowankiem, doraźnych zastępstw, pracy w dni wolne, zebrań po godzinach i badań okresowych.
Jeżeli pracownik jest zatrudniony na podstawie Kodeksu pracy, obowiązkowe spotkania i polecenia po godzinach zasadniczo stanowią czas pracy, a po przekroczeniu norm mogą być nadgodzinami. W każdej sprawie znaczenie mają: podstawa zatrudnienia, regulamin pracy, grafik, treść polecenia, rzeczywisty czas wykonywania obowiązków i sposób jego rozliczenia.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 515 - Dziennik Ustaw.
2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 277 - Dziennik Ustaw.
3. Art. 229 § 3 Kodeksu pracy dotyczący badań okresowych i kontrolnych - OpenLEX.
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Adam Dąbrowski
Prawnik z wieloletnim doświadczeniem. Specjalizuje się głównie w prawie handlowym (spółki kapitałowe, zwłaszcza spółki z o.o. – odpowiedzialność członków spółek, operacje na udziałach spółek), prawie spadkowym ,...
>> więcej informacji