Umowa z opiekunką osoby starszej

Umowa-zlecenie czy umowa o pracę przy opiece nad seniorem?

W opisanej sytuacji najczęściej stosuje się umowę o świadczenie usług, do której na podstawie Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu. Potocznie taka umowa jest nazywana umową-zleceniem. Zgodnie z art. 734 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie. Przy usługach opiekuńczych istotny jest jednak także art. 750 Kodeksu cywilnego, który pozwala odpowiednio stosować przepisy o zleceniu do umów o świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami.

Nie trzeba zawierać umowy o pracę tylko dlatego, że współpraca ma trwać dłużej albo opiekunka ma przychodzić regularnie. Decydujące jest to, jak współpraca wygląda w praktyce. Jeżeli opiekunka wykonuje czynności samodzielnie, rozlicza się według faktycznych godzin, nie jest podporządkowana jak pracownik i strony nie organizują współpracy w sposób typowy dla etatu, umowa cywilnoprawna może być właściwa. Uzupełniająco pomocne może być również omówienie: zatrudnić nianię aby miała staż pracy.

Ryzyko uznania współpracy za stosunek pracy rośnie, gdy opiekunka ma stale wykonywać pracę w wyznaczonym miejscu i czasie, pod bieżącym kierownictwem, z obowiązkiem osobistego świadczenia pracy w reżimie zbliżonym do pracowniczego. Zgodnie z Kodeksem pracy nazwa umowy nie przesądza o jej charakterze, jeżeli faktycznie spełnione są cechy stosunku pracy.

Co wpisać do umowy z opiekunką?

Umowa powinna być pisemna, nawet jeżeli przepisy nie wymagają szczególnej formy. Przy opiece nad osobą starszą dokument ma znaczenie dowodowe i porządkuje relacje między rodziną, seniorem oraz opiekunką.

W praktyce warto uregulować przede wszystkim:

• strony umowy i dane identyfikacyjne opiekunki,
• miejsce wykonywania usług i przewidywane godziny wizyt,
• zakres czynności, np. przygotowanie posiłku, zakupy, pomoc w higienie, przypominanie o lekach, pomiar ciśnienia, towarzyszenie przy spacerze,
• czynności wyłączone, zwłaszcza medyczne wymagające kwalifikacji, jeżeli opiekunka ich nie posiada,
• obowiązek osobistego wykonywania usług albo zasady ewentualnego zastępstwa wyłącznie za pisemną zgodą zleceniodawcy,
• stawkę godzinową i sposób potwierdzania czasu pracy,
• zasady raportowania wizyt, np. dziennik czynności, SMS, aplikacja lub podpis na karcie wizyt,
• obowiązek zachowania poufności co do stanu zdrowia, sytuacji rodzinnej i majątkowej seniora,
• zakaz przyjmowania od seniora pieniędzy, darowizn, pożyczek, pełnomocnictw lub innych korzyści bez zgody rodziny albo osoby wskazanej w umowie,
• zasady rozwiązania umowy, w tym natychmiastowe rozwiązanie w razie naruszenia zaufania.

Jeżeli opiekunka ma pomagać przy lekach, najlepiej opisać to ostrożnie: jako przypominanie o przyjęciu leków albo podanie leków przygotowanych zgodnie z pisemną listą od lekarza lub rodziny. Zabiegi medyczne, zastrzyki, opatrywanie ran czy czynności pielęgniarskie mogą wymagać odpowiednich kwalifikacji i nie powinny być wpisywane do zwykłej umowy z osobą bez takich uprawnień.

Rozliczanie godzin i minimalna stawka

Rozliczanie według faktycznie przepracowanych godzin jest dopuszczalne, ale powinno być opisane w umowie. Należy wskazać stawkę, sposób liczenia czasu, termin płatności oraz dokument, który potwierdza wykonanie usług. Przy umowach-zlecenia i umowach o świadczenie usług trzeba pamiętać o przepisach dotyczących minimalnej stawki godzinowej, chyba że w konkretnej sytuacji zastosowanie ma ustawowy wyjątek.

Dobrym rozwiązaniem jest miesięczna karta godzin zawierająca datę, godzinę rozpoczęcia i zakończenia wizyty, krótki opis wykonanych czynności oraz podpis opiekunki albo potwierdzenie elektroniczne. Taki dokument pomaga rozliczyć wynagrodzenie, a w razie sporu wykazać, co zostało faktycznie wykonane.

Jakie dane opiekunki można wpisać do umowy?

Nie należy automatycznie przepisywać wszystkich danych z dowodu osobistego ani wykonywać kopii dokumentu "na zapas". Zakres danych powinien odpowiadać celowi: zawarciu umowy, identyfikacji osoby, rozliczeniom oraz ewentualnemu dochodzeniu roszczeń.

Najczęściej w umowie i dokumentach rozliczeniowych potrzebne będą:

• imię i nazwisko,
• PESEL, a gdy go nie ma, inne dane pozwalające na identyfikację,
• adres zamieszkania lub adres do korespondencji,
• dane kontaktowe, np. numer telefonu i adres e-mail,
• numer rachunku bankowego do wypłaty wynagrodzenia, jeżeli płatność ma być bezgotówkowa,
• informacje potrzebne do ustalenia obowiązków ZUS, np. czy opiekunka ma inne zatrudnienie, status ucznia albo studenta, emeryturę lub rentę,
• oświadczenia niezbędne do rozliczeń podatkowych i składkowych.

Numer i serię dowodu osobistego można wykorzystać do potwierdzenia tożsamości, ale ich utrwalanie w umowie powinno mieć uzasadnienie. W wielu przypadkach wystarczające są imię, nazwisko, PESEL, adres i oświadczenia potrzebne do rozliczeń. Jeżeli rodzina chce zwiększyć bezpieczeństwo, lepsze od kopiowania dokumentu będzie podpisanie szczegółowej umowy, potwierdzenie tożsamości przy podpisaniu, uzyskanie danych kontaktowych oraz sprawdzenie referencji.

Czy można zakazać opiekunce zawierania umów z seniorem?

Tak, w umowie można wprowadzić zakaz zawierania przez opiekunkę z podopiecznym umów, przyjmowania darowizn, pożyczek, pełnomocnictw, upoważnień bankowych, korzyści majątkowych albo przedmiotów wartościowych bez uprzedniej pisemnej zgody zleceniodawcy lub osoby wskazanej w umowie.

Trzeba jednak rozumieć skutki takiego zapisu. Klauzula wiąże przede wszystkim opiekunkę jako stronę umowy. Jeżeli mimo zakazu dojdzie do darowizny, pożyczki czy pełnomocnictwa, samo naruszenie umowy z opiekunką nie zawsze automatycznie unieważni czynność dokonaną z seniorem. Może natomiast uzasadniać natychmiastowe rozwiązanie umowy, żądanie naprawienia szkody, a w poważnych przypadkach także zawiadomienie odpowiednich organów.

Jeżeli senior jest podatny na wpływ, ma problemy z pamięcią albo łatwo ulega naciskom, warto zastosować dodatkowe zabezpieczenia: ograniczenie dostępu do dokumentów i gotówki, kontrolę rachunków, kontakt z bankiem w sprawie alertów, regularny nadzór rodziny oraz konsultację prawną w sprawie pełnomocnictw, darowizn lub ochrony majątku seniora.

ZUS, podatki i formalności

Przy odpłatnej umowie-zleceniu mogą powstać obowiązki zgłoszeniowe i składkowe w ZUS oraz obowiązki podatkowe. Ich zakres zależy m.in. od sytuacji opiekunki, innych tytułów ubezpieczenia, wieku, statusu ucznia lub studenta oraz wysokości wynagrodzenia. Dlatego przed rozpoczęciem współpracy warto ustalić, kto będzie płatnikiem składek i jak będą prowadzone rozliczenia.

Jeżeli zleceniodawcą jest osoba prywatna, która nie prowadzi firmy, formalności nadal mogą wystąpić. W praktyce warto skorzystać z pomocy księgowej albo bezpośrednio zweryfikować obowiązki w ZUS, zwłaszcza przy długotrwałej współpracy i regularnych wypłatach.

Jak zabezpieczyć seniora przed nadużyciami?

Sama umowa nie zastąpi realnej kontroli, ale może znacznie ograniczyć ryzyko. Warto połączyć zapisy umowne z organizacją opieki. Pomocne są: dziennik wizyt, zakaz przyjmowania pieniędzy, zasada rozliczania zakupów wyłącznie na podstawie paragonów, limit gotówki przekazywanej opiekunce, zakaz wprowadzania osób trzecich do mieszkania oraz obowiązek niezwłocznego informowania rodziny o nietypowych sytuacjach.

W umowie można także przewidzieć karę umowną za naruszenie obowiązków niemajątkowych, np. ujawnienie informacji poufnych, wprowadzenie zastępcy bez zgody albo przyjęcie korzyści od seniora. Taki zapis powinien być rozsądny, proporcjonalny i dostosowany do konkretnej sytuacji.

FAQ

Czy opiekunka osoby starszej musi mieć umowę o pracę?

Nie zawsze. Umowa cywilnoprawna jest dopuszczalna, jeżeli sposób wykonywania usług nie ma cech stosunku pracy. Jeżeli jednak w praktyce występuje podporządkowanie, stały czas i miejsce pracy oraz kierownictwo podobne do etatu, sama nazwa umowy-zlecenia może nie wystarczyć.

Czy można rozliczać opiekunkę za faktyczne godziny?

Tak. W umowie trzeba wskazać stawkę godzinową, sposób potwierdzania czasu i termin wypłaty. Należy też uwzględnić przepisy o minimalnej stawce godzinowej, jeżeli mają zastosowanie do danej umowy.

Czy można spisać numer dowodu osobistego opiekunki?

Można zweryfikować tożsamość na podstawie dowodu, ale utrwalanie numeru dokumentu powinno być uzasadnione. Co do zasady należy zbierać tylko dane potrzebne do umowy, rozliczeń, ZUS i ochrony ewentualnych roszczeń. Kopiowanie dowodu zwykle będzie nadmiarowe.

Czy zakaz darowizn od seniora zabezpiecza przed przepisaniem mieszkania?

Taki zakaz jest przydatny, ale nie daje pełnej ochrony. Wiąże opiekunkę jako stronę umowy i pozwala reagować na naruszenie. Jeżeli doszłoby do czynności dotyczącej majątku seniora, jej skuteczność trzeba oceniać osobno według przepisów prawa cywilnego i okoliczności konkretnej sprawy.

Czy opiekunka może podawać leki?

Może pomagać w prostych czynnościach, np. przypominać o lekach albo podać leki przygotowane według jasnych zaleceń, jeżeli strony tak ustalą. Czynności medyczne wymagające kwalifikacji, takie jak zastrzyki czy specjalistyczna pielęgnacja ran, powinny być wykonywane przez osobę z odpowiednimi uprawnieniami.

Podsumowanie

Umowa z opiekunką osoby starszej może być oparta na konstrukcji umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu. Kluczowe jest jednak właściwe ułożenie współpracy w praktyce, aby nie tworzyła cech stosunku pracy. Najbezpieczniej przygotować umowę pisemną, szczegółowo opisać zakres usług, sposób rozliczania godzin, obowiązek osobistego wykonywania czynności oraz zakazy chroniące seniora przed nadużyciami.

Warto też pamiętać, że ochrona osoby starszej nie kończy się na podpisaniu umowy. Potrzebne są bieżąca kontrola, rozsądne zasady przekazywania pieniędzy, dokumentowanie zakupów i szybka reakcja na każde zachowanie naruszające zaufanie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy

3. Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.