Instrukcje BHP przy maszynach i urządzeniach

Podstawa obowiązku posiadania instrukcji BHP

Obowiązek zapewnienia instrukcji BHP wynika przede wszystkim z Kodeksu pracy oraz przepisów wykonawczych dotyczących ogólnych wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca odpowiada za stan BHP w zakładzie pracy, a jednym z jego podstawowych obowiązków jest organizowanie pracy w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki.

W praktyce kluczowe znaczenie ma obowiązek wydawania szczegółowych instrukcji i wskazówek dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach pracy. Instrukcje powinny obejmować w szczególności obsługę maszyn i innych urządzeń technicznych, procesy technologiczne, prace związane z zagrożeniami wypadkowymi oraz postępowanie z materiałami niebezpiecznymi lub szkodliwymi.

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy wskazuje również, że maszyny i urządzenia techniczne powinny spełniać wymagania BHP przez cały okres ich użytkowania. Sama dokumentacja producenta nie zastępuje więc automatycznie obowiązku pracodawcy, jeżeli pracownicy potrzebują jasnych zasad bezpiecznej obsługi w konkretnych warunkach zakładu.

Co powinna zawierać instrukcja BHP?

Instrukcja nie powinna być ogólnym dokumentem oderwanym od realnej pracy. Ma pomagać pracownikowi bezpiecznie wykonać czynności przy danym stanowisku, maszynie lub urządzeniu. Powinna być napisana językiem zrozumiałym dla osób, które będą z niej korzystać.

Co do zasady instrukcja BHP powinna określać:

• czynności do wykonania przed rozpoczęciem pracy, w tym podstawowe sprawdzenie stanu maszyny lub urządzenia,
• zasady bezpiecznej obsługi w normalnym toku pracy,
• czynności zabronione, zwłaszcza obchodzenie osłon, blokad i zabezpieczeń,
• zasady postępowania po zakończeniu pracy,
• sposób reagowania w razie awarii, uszkodzenia, pożaru, porażenia prądem albo innego zagrożenia,
• wymagane środki ochrony indywidualnej, jeżeli są potrzebne,
• informację, kto może obsługiwać urządzenie oraz kiedy należy przerwać pracę.

Instrukcja powinna uwzględniać dokumentację techniczno-ruchową, instrukcję producenta, ocenę ryzyka zawodowego oraz rzeczywiste warunki pracy. Jeżeli w zakładzie używa się kilku takich samych urządzeń w identyczny sposób, zwykle wystarczająca może być jedna wspólna instrukcja dla danego typu urządzenia lub stanowiska. Jeżeli jednak urządzenia różnią się konstrukcją, zabezpieczeniami albo sposobem użycia, dokumentacja powinna to odzwierciedlać.

Czy instrukcja jest potrzebna do każdego urządzenia?

Przepisy nie przewidują prostego wyłączenia w rodzaju: "urządzenia biurowe nie wymagają instrukcji". Decydujące znaczenie ma to, czy dane urządzenie jest używane w pracy oraz czy jego obsługa może powodować zagrożenie dla życia, zdrowia albo mienia. Dotyczy to nie tylko dużych maszyn produkcyjnych, lecz także urządzeń warsztatowych, gastronomicznych, magazynowych, laboratoryjnych czy biurowych, jeżeli mogą powodować urazy.

Nie zawsze musi to jednak oznaczać osobną, wielostronicową instrukcję dla każdego sprzętu. Dla prostych urządzeń, takich jak niszczarka dokumentów, laminator, ekspres przemysłowy czy drobne elektronarzędzie, wystarczająca może być krótka instrukcja stanowiskowa albo zbiorcza instrukcja dotycząca określonej grupy urządzeń. Ważne, aby pracownik wiedział, jak urządzenia używać bezpiecznie, czego nie wolno robić i jak postąpić w razie awarii.

Najbardziej ryzykowne jest całkowite pominięcie instrukcji przy maszynach z elementami ruchomymi, tnącymi, grzejnymi, pod ciśnieniem, zasilanych energią elektryczną, wykorzystywanych do podnoszenia ciężarów albo obsługiwanych przez większą liczbę pracowników.

Jak pracodawca powinien udostępnić instrukcje?

Instrukcje powinny być dostępne dla pracowników w sposób umożliwiający korzystanie z nich przy wykonywaniu pracy. W wielu zakładach praktyczne jest wywieszenie instrukcji przy stanowisku, umieszczenie ich w segregatorze stanowiskowym albo udostępnienie w systemie elektronicznym, o ile pracownik ma do niego realny dostęp.

Samo posiadanie pliku w dokumentacji działu BHP może nie wystarczyć, jeżeli pracownik nie wie o jego istnieniu albo nie może z niego skorzystać przed rozpoczęciem pracy. Pracodawca powinien także zadbać o szkolenie pracowników i potwierdzenie, że zapoznali się z zasadami obsługi urządzenia. Dotyczy to również osób kierujących pracownikami, konserwatorów, mechaników i osób wykonujących naprawy. Warto sprawdzić także omówienie: Szkolenie BHP dla zastępcy kierownika.

Instrukcje powinny być aktualizowane po zmianie technologii, modernizacji maszyny, zmianie sposobu pracy, wprowadzeniu nowych zabezpieczeń albo po wypadku, który ujawnił nieprawidłowości w dotychczasowej organizacji pracy.

Konsekwencje braku instrukcji BHP

Brak wymaganych instrukcji może zostać potraktowany jako naruszenie przepisów BHP. W czasie kontroli Państwowa Inspekcja Pracy może nakazać usunięcie nieprawidłowości, a osoba odpowiedzialna za stan BHP może zostać ukarana grzywną na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy.

Jeżeli brak instrukcji, brak szkolenia lub tolerowanie niebezpiecznego sposobu pracy doprowadzi do realnego narażenia pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, znaczenie może mieć także art. 220 Kodeksu karnego. Przepis ten dotyczy osoby odpowiedzialnej za bezpieczeństwo i higienę pracy, która nie dopełnia obowiązku i przez to naraża pracownika na wskazane niebezpieczeństwo.

Odpowiedzialność może obciążać nie tylko właściciela firmy lub pracodawcę, lecz także osoby faktycznie kierujące pracownikami albo odpowiedzialne za utrzymanie maszyn i organizację bezpiecznej pracy, na przykład kierownika zmiany, brygadzistę, głównego mechanika lub inną osobę, której powierzono zadania z zakresu BHP. Każdorazowo trzeba jednak badać zakres obowiązków konkretnej osoby i związek naruszenia z powstałym zagrożeniem.

Jak uzupełnić braki w instrukcjach?

Najbezpieczniej rozpocząć od przeglądu wszystkich stanowisk, maszyn i urządzeń używanych w zakładzie. Następnie należy sprawdzić dokumentację producenta, ocenę ryzyka zawodowego, dotychczasowe procedury, protokoły powypadkowe oraz uwagi pracowników obsługujących sprzęt.

W praktyce warto przygotować listę urządzeń i przypisać do nich:

• istniejące instrukcje BHP,
• instrukcje wymagające aktualizacji,
• urządzenia, dla których wystarczy instrukcja stanowiskowa lub zbiorcza,
• urządzenia wymagające odrębnej szczegółowej instrukcji,
• pracowników wymagających dodatkowego instruktażu albo ponownego zapoznania z dokumentem.

Po przygotowaniu instrukcji pracodawca powinien udostępnić je pracownikom, omówić najważniejsze zasady bezpiecznej obsługi i zadbać o potwierdzenie zapoznania się z dokumentami. W razie kontroli istotne będzie nie tylko to, że instrukcje istnieją, ale także to, czy są aktualne i faktycznie stosowane.

FAQ

Czy instrukcja producenta wystarczy jako instrukcja BHP?

Nie zawsze. Instrukcja producenta jest ważnym punktem wyjścia, ale pracodawca powinien dostosować zasady bezpiecznej pracy do konkretnego stanowiska, organizacji pracy, oceny ryzyka i zagrożeń występujących w zakładzie.

Czy instrukcja BHP musi wisieć przy każdej maszynie?

Przepisy wymagają, aby instrukcja była dostępna dla pracowników do stałego korzystania. W wielu przypadkach wywieszenie jej przy maszynie jest najlepszym rozwiązaniem, ale dopuszczalny może być także inny sposób udostępnienia, jeżeli pracownik ma realny i szybki dostęp do treści instrukcji.

Czy dla kilku identycznych urządzeń trzeba tworzyć kilka instrukcji?

Zwykle nie. Jeżeli urządzenia są tego samego typu, używane w taki sam sposób i wiążą się z tymi samymi zagrożeniami, jedna wspólna instrukcja może być wystarczająca. Trzeba jednak zadbać, aby była dostępna wszystkim pracownikom, którzy z tych urządzeń korzystają.

Kto odpowiada za brak instrukcji BHP?

Podstawowo odpowiada pracodawca jako podmiot odpowiedzialny za stan BHP. W konkretnych sytuacjach odpowiedzialność może ponosić także osoba kierująca pracownikami albo osoba, której powierzono obowiązki związane z organizacją bezpiecznej pracy, jeżeli zaniedbanie mieściło się w jej zakresie zadań.

Czy brak instrukcji zawsze oznacza przestępstwo?

Nie. Sam brak instrukcji może być wykroczeniem przeciwko przepisom BHP i podstawą działań PIP. Odpowiedzialność karna z Kodeksu karnego wymaga dodatkowo narażenia pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu oraz ustalenia osoby odpowiedzialnej za BHP.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650
4. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 30 października 2002 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy, Dz.U. 2002 nr 191 poz. 1596

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.