• Stan prawny na: 2026-06-02
Dyrektor szkoły może wydawać sprzątaczce polecenia dotyczące pracy, ale tylko wtedy, gdy mieszczą się one w rodzaju umówionej pracy, są zgodne z prawem i nie naruszają zasad BHP.
Długotrwałe, ciężkie prace porządkowe na zewnątrz, zwłaszcza połączone z dotychczasowym sprzątaniem budynku i problemami zdrowotnymi, warto zakwestionować na piśmie oraz domagać się wskazania podstawy polecenia.
Zasadą jest, że pracownik powinien wykonywać polecenia przełożonych. Wynika to z art. 100 § 1 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę.
Oznacza to, że polecenie dyrektora szkoły powinno spełniać łącznie trzy warunki: dotyczyć pracy, być zgodne z prawem oraz pozostawać w granicach umowy o pracę. Nie wystarczy więc samo stwierdzenie przełożonego, że dana czynność jest potrzebna szkole.
W przypadku sprzątaczki polecenia mogą obejmować czynności porządkowe związane z ustalonym miejscem i rodzajem pracy. Czym innym jest jednak incydentalne uprzątnięcie niewielkiego zabrudzenia przy wejściu, a czym innym wielodniowe grabienie, wybieranie kamieni, czyszczenie kostki, odkrywanie krawężników i usuwanie chwastów jako dodatkowa, ciężka praca fizyczna.
W orzecznictwie podkreśla się, że polecenie przełożonego powinno konkretyzować obowiązki pracownika wynikające ze stosunku pracy. Sąd Najwyższy wskazał, że istotą pracy podporządkowanej jest możliwość codziennego określania pracownikowi czynności mieszczących się w uzgodnionym rodzaju pracy i sposobu ich wykonywania. Nie oznacza to jednak dowolnego przesuwania pracownika do zadań należących faktycznie do innego stanowiska.
Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 2 godzin - Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Odpowiedź zależy od dokumentów pracowniczych i rzeczywistego charakteru zadań. Należy sprawdzić przede wszystkim umowę o pracę, nazwę stanowiska, zakres obowiązków, regulamin pracy, ewentualne zarządzenia wewnętrzne oraz dotychczasową organizację pracy w szkole.
Jeżeli pracownik jest zatrudniony jako sprzątaczka, a jego obowiązki dotyczą sprzątania sal, korytarzy, sanitariatów i innych pomieszczeń w budynku, to stałe wykonywanie ciężkich prac na terenie zewnętrznym może wykraczać poza ustalony rodzaj pracy. Szczególnie dotyczy to sytuacji, gdy takie prace wcześniej wykonywali konserwatorzy, pracownik gospodarczy albo osoby zatrudnione do utrzymania terenu.
Nie rozstrzyga sprawy samo ogólne sformułowanie w zakresie czynności, że pracownik wykonuje także inne polecenia przełożonego. Taki zapis nie daje pracodawcy prawa do zlecania dowolnych zadań. Polecenia nadal muszą pozostawać w granicach rodzaju pracy, przepisów prawa, kwalifikacji pracownika oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
Pracodawca może w określonych sytuacjach powierzyć pracownikowi inną pracę niż określona w umowie, ale wymaga to spełnienia warunków z Kodeksu pracy. Powierzenie innej pracy nie może powodować obniżenia wynagrodzenia, powinno odpowiadać kwalifikacjom pracownika i może mieć charakter czasowy. Nie powinno być sposobem na trwałą zmianę stanowiska bez zmiany umowy.
Nawet gdy polecenie dotyczy pracy, pracodawca musi zorganizować ją w sposób bezpieczny. Przy pracach fizycznych na zewnątrz znaczenie mają między innymi: ciężar i rodzaj wykonywanych czynności, czas pracy, warunki atmosferyczne, dostępność narzędzi, rękawic i innych środków ochrony, przerwy, przeszkolenie oraz aktualne badania lekarskie.
Jeżeli po kilkunastu dniach takich prac pojawiły się dolegliwości kręgosłupa albo nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia, warto zadbać o dokumentację medyczną. Pracownik może poinformować pracodawcę o problemach zdrowotnych i poprosić o skierowanie na badanie do lekarza medycyny pracy, jeżeli zachodzi potrzeba oceny zdolności do wykonywania określonych czynności.
W sytuacji, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia, Kodeks pracy przewiduje szczególne uprawnienia pracownika. Zastosowanie tych przepisów wymaga jednak ostrożnej oceny konkretnej sytuacji, dlatego przed odmową wykonania polecenia warto zebrać dowody i możliwie szybko uzyskać poradę prawną albo konsultację z inspektorem BHP.
W pierwszej kolejności warto poprosić pracodawcę o wskazanie, na jakiej podstawie zleca konkretne czynności na terenie zewnętrznym. Pismo powinno być spokojne, rzeczowe i oparte na faktach. Nie trzeba od razu odmawiać pracy, jeżeli nie ma bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia, ale warto wyraźnie zgłosić wątpliwości.
W piśmie można wskazać, że prace takie jak wielodniowe grabienie, usuwanie kamieni, czyszczenie kostki czy odkrywanie krawężników nie wynikają z dotychczasowego zakresu czynności sprzątaczki, były wcześniej wykonywane przez pracowników gospodarczych lub konserwatorów, a ich wykonywanie łącznie ze sprzątaniem budynku powoduje nadmierne obciążenie fizyczne.
Jeżeli pracownik ma dokumentację medyczną dotyczącą kręgosłupa, powinien rozważyć przekazanie pracodawcy informacji o ograniczeniach zdrowotnych w zakresie niezbędnym do organizacji pracy. Nie ma obowiązku ujawniania całej historii choroby, ale pracodawca powinien wiedzieć, że określone czynności mogą być przeciwwskazane albo wymagają oceny lekarza medycyny pracy.
Pracownik może również zwrócić się do społecznego inspektora pracy, związku zawodowego, Państwowej Inspekcji Pracy albo prawnika. W przypadku szkoły publicznej pomocne bywa także ustalenie, kto formalnie jest pracodawcą dla pracowników niepedagogicznych oraz jakie regulaminy obowiązują w danej jednostce.
Nie każda odmowa wykonania polecenia jest bezpieczna. Jeżeli polecenie okaże się zgodne z umową, przepisami i zakresem pracy, odmowa może zostać potraktowana jako naruszenie obowiązków pracowniczych. Dlatego przed odmową warto ustalić, czy zadanie rzeczywiście wykracza poza rodzaj pracy albo narusza BHP.
Nie warto też opierać się wyłącznie na tym, że za poprzedniego dyrektora takich zadań nie zlecano. Dotychczasowa praktyka jest ważnym argumentem, ale sama w sobie nie zawsze przesądza o bezprawności polecenia. Najmocniejsze znaczenie mają: umowa o pracę, zakres czynności, rzeczywisty charakter zadań, stan zdrowia, organizacja pracy i przepisy BHP.
Poniższe przykłady pokazują, kiedy polecenie może mieścić się w granicach obowiązków, a kiedy warto domagać się wyjaśnień lub zmiany organizacji pracy.
Sprzątaczka w szkole została poproszona o jednorazowe zamiecenie błota przy wejściu do budynku po ulewie, ponieważ uczniowie wnosili zabrudzenia na korytarz. Takie polecenie może być uznane za związane z utrzymaniem porządku w miejscu pracy, zwłaszcza gdy jest krótkotrwałe i nie wymaga ciężkiego wysiłku.
Przez dwa tygodnie sprzątaczki po zakończeniu sprzątania budynku codziennie usuwały chwasty z kostki, odkopywały krawężniki i przenosiły kamienie. Wcześniej zadania te wykonywał pracownik gospodarczy. W takiej sytuacji pracownice mogą pisemnie zakwestionować polecenie jako wykraczające poza typowe obowiązki sprzątaczki i zażądać oceny zgodności prac z BHP.
Pracownica ma zaświadczenia lekarskie dotyczące schorzeń kręgosłupa, a mimo to otrzymuje polecenie wielogodzinnego schylania się i ręcznego usuwania kamieni. Powinna niezwłocznie poinformować pracodawcę o ograniczeniach zdrowotnych, poprosić o skierowanie do lekarza medycyny pracy i zachować kopię pisma dla celów dowodowych.
Nie zawsze. Zakres czynności jest ważny, ale trzeba sprawdzić także umowę o pracę i rzeczywisty rodzaj pracy. Jeśli jednak zlecone zadania są ciężkie, stałe i typowe dla innego stanowiska, brak ich w zakresie obowiązków jest istotnym argumentem.
Może wydawać bieżące polecenia dotyczące pracy, ale nie może w ten sposób dowolnie i trwale zmienić rodzaju umówionej pracy. Ustne polecenie jest co do zasady ważne, jednak pracownik może prosić o jego potwierdzenie na piśmie ze względów dowodowych.
Tak, ale tylko po spełnieniu warunków przewidzianych w Kodeksie pracy. Powierzenie innej pracy powinno wynikać z uzasadnionych potrzeb pracodawcy, mieć charakter czasowy, odpowiadać kwalifikacjom pracownika i nie obniżać wynagrodzenia.
Należy udokumentować dolegliwości, poinformować pracodawcę o ograniczeniach i poprosić o ocenę zdolności do wykonywania takich czynności przez lekarza medycyny pracy. Warto też zażądać zapewnienia bezpiecznych warunków pracy, narzędzi i środków ochrony.
Tak. Jeżeli pracodawca zleca zadania poza umową, ignoruje BHP albo nie reaguje na problemy zdrowotne, pracownik może zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy. Wcześniej warto zebrać dokumenty, polecenia, grafik prac i korespondencję z pracodawcą.
Sprzątaczka w szkole ma obowiązek wykonywać polecenia przełożonych, ale tylko w granicach prawa, umowy o pracę i zasad BHP. Prace porządkowe na zewnątrz mogą być dopuszczalne, jeśli są incydentalne, lekkie i związane z utrzymaniem porządku. Jeżeli jednak stają się ciężkimi, stałymi pracami gospodarczymi, mogą wykraczać poza obowiązki pracownika.
W opisanej sytuacji najrozsądniejsze jest pisemne zwrócenie się do pracodawcy o wskazanie podstawy polecenia, porównanie zadań z zakresem obowiązków oraz zgłoszenie problemów zdrowotnych. Jeśli pracodawca nie reaguje, warto rozważyć konsultację prawną lub zgłoszenie sprawy do właściwych instytucji.
Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?
Opisz swoją sprawę prawnikowi ›
Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 z późn. zm.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.02.2007 r., sygn. akt I PK 221/06
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2.10.2018 r., sygn. akt I PK 127/17